Sessiz Dergi

Sessiz Dergi #3

2010-08-26T14:56:00.002-07:00

Yakında...

- Türkiyeli Kürtler, kardeş halkın beş asırlık sorunlarını anlamak;

- Anayasa Tartışmaları: Neden Evet, Hayır veya Boykot?

- 6 - 7 Eylül Olayları, güncelliğini hala koruyan bir yara,

...- The Yes Men, modern çağın aktivistleri ve daha fazlası...

İçindekiler (Sayı #3)

2010-08-26T14:56:00.000-07:00

Geçmişten Bugüne (Giriş)

Başkaldırış (Şiir)

Kan ve Şiir (Şiir)

The Yes Men ve Modernizme Eleştirel Bir Bakış (Deneme)

Simgelerle İletişimin Sınırları Üzerine (Felsefe)

Nerdesin - Kapı Kapanır (Şiir)

Türkiyeli Kürtler (Dosya Konusu)

Neden Evet? (Anayasa Tartışmaları)

Neden Hayır? (Anayasa Tartışmaları)

Neden Boykot? (Anayasa Tartışmaları)

6-7 Eylül Olayları (İnceleme)

Bir Demet Rastlantı (Öykü)

Siyah - 2 (Öykü)

S. (Öykü)

Kriz (Öykü)

Zoraki Topal (Öykü)

Aylak Adam (Eleştiri)

Geoffrey Oryema (Müzik)

Türkiyeli Kürtler (Dosya Konusu)

2010-08-26T14:49:00.001-07:00

Giriş

Türk ve Kürt halklarının birlikte yaşamalarının serüveni, beş yüz yıllık bir tarihi kapsıyor. Ancak beraber yaşamışlığı kapsayan bu beş yüz yıl büyük acılarla sürdü ve sürmekte. Kuyucu Mustafa Paşa’nın Celali İsyanları’nı sonlandırmak için öldürdüğü on binlerce insandan, 1943 yılında Van’da sırf ibret-i alem olsun diye Orgeneral Mustafa Muğlalı tarafından kurşuna dizilen 33 Kürt köylüsüne, hatta bugün sürmekte olan düşük yoğunluklu savaşa bakmak, bu toprakların yöneticilerinin hiçbir zaman zihniyetlerini sorgulama veya değiştirme yoluna gitmediklerinin açık göstergesi olmuştur.

Bu sayı, dosya konusu olarak seçtiğimiz Türkiyeli Kürtler, yüzyıllardır çözülemeyen gittikçe de daha fazla düğümlenen sorunun evrelerini, nedenlerini ve nereye varabileceğini ele alacak.

Osmanlı Denetiminde Kürt Emirlikleri

Yavuz Sultan Selim yönetimindeki Osmanlı, Kürt emirlerini egemenliği altına almış, onlara çeşitli imtiyazlar vermişti. Bu imtiyazlarla neredeyse bağımsız bir statü kazanan emirlerin bu hakları, Kanuni Sultan Süleyman’ın “Sefere katılarak yararlılık gösterene, öteden beri ellerinde ve tasarruflarında bulunan yerler kendilerine temlik ve ihsan edilmiştir.” sözüyle de pekiştirilmişti.

Osmanlı yönetimince merkezi otoriteyi güçlendirme çalışmalarının başlamasına -Tanzimat dönemine- kadar geçen süre içinde, Kürt nüfusunun yoğun olduğu sancaklar üç farklı şekilde teşkilatlandırılmıştı. Klasik Osmanlı Sancakları, Ekrad Sancakları, Hükümet Sancakları isimli teşkilatlanma şekillerini teker teker, kısa da olsa ele almak, Kürt halkının ve emirlerin o dönem içinde yaşadıkları Osmanlı konusunda fikirler verebilir.

Klasik Osmanlı Sancakları, adından da anlaşılabileceği gibi yapı olarak imparatorluğun diğer bölgelerde de uyguladığı sancak sistemidir. Doğu bölgelerinde, aşiret yapısının zayıf olduğu yörelerde tercih edilen teşkilatlanma, şekli itibariyle sancak beylerini atama ve görevden alma yetkisini merkeze bırakıyordu. Atanan sancak beyi, mülki ve askeri yetkiler taşıyor, ancak vergileri toplama işi devletçe yürütülüyordu.

Ekrad Sancakları, bölgede yaşayan nüfuslu beylere saray tarafından ‘‘Yurtluk ve Ocaklık’’ olarak verilen sancaklarda uygulanan feodal yönetim şeklidir. Bu sisteme feodal denmesinin başlıca nedeni; sancakbeyliğinin tek bir aileye verilip, sultanlık gibi babadan oğla geçmesiydi.

Hükümet Sancakları, diğer iki yönetim şekline nazaran büyük imtiyazlara sahip, neredeyse özerk olan sancaklardır. Ekrad Sancakları’na uygulanan ayrıcalıkların yanı sıra, bu sancakta tımar sistemi uygulanmaz; sancakbeyi mülki ve askeri yetkilerle birlikte vergi toplama ve yargılama haklarını elinde bulundururdu.

Osmanlı İmparatorluğu tarafından 19. yüzyıla kadar sürdürülen bu yönetim şekilleriyle, bugün bile hala süregelen feodal beylikler muhafıza edilmiş, verilen haklarla devlete bağlılıkları sağlanmıştı. Fransız İhtilali’nden sonra başlayan dönemle birlikte Kürt emirliklerinin ilk bağımsızlık girişimlerinin başlamasına rağmen çeşitli emirlerin ve şeyhlerin Osmanlı ve İran devletlerine karşı başkaldırıları, başarısızlıkla sonlandırılmıştı.

Hamidiye Alayları

Osmanlı, Fransız İhtilali’nin etkileriyle başlayan yüzyılda, kendine karşı bağımsızlık girişiminde bulunan Baban, Sohran ve Bohtan emirlikleriyle savaşmış, isyanları hayli kanlı biçimlerde bastırmıştı. 2. Abdülhamid, hem Kürtleri imparatorluğa bağlı bir unsur haline getirmek, hem de isyan halinde olan Hınçak ve Taşnak örgütlerine ve dolaylı yolla Rus Çarlığı’na karşı askeri güce sahip olmak için Hamidiye Alayları adında, göçebe Kürtlerden oluşan birlikler kurma kararı aldı. Dönemin Osmanlı paşaları tarafından bile kabul görmeyen proje, 4. Ordu Kumandanı Müşir Zeki Paşa’nın desteklemesiyle kurulmuştu.

Hamidiye Alayları oluşturulurken askeri gücün göçebe Kürtlerden seçilmesinin nedeni; yerleşik Kürtlerin zaten askere alma kanununa tabi olmaları ve vergi vermeleriydi. Ancak aşiretler yani göçebe Kürtler, vergi vermez, askerlik yapmazlardı. Osmanlı, aşiretlerinin bu tutumunu şiddet yoluyla çözemeyeceğini anlayınca göçebe Kürtleri yine kendi aşiret reisleri komutasındaki birliklere dahil ederek Kürtleri hem gözetim altında tutmuş, hem de asker ihtiyacını karşılamıştı.

Hamidiye Alayları’na katılım, Hamidiye Süvari Alayları Teşkilatı Kanunu’na göre belirlenmişti. Bu kanuna göre aşiretlerin, bu alaylara katılmak için her haneden bir süvari çıkarması gerekiyordu. Süvari çıkaran her hane, tüm vergilerden muaf tutuluyor, aşiretlere ise devlet tarafından hazine arazileri veriliyordu. Kanun, askeri hizmet süresini, üç yılı eğitim, on iki yılı görev ve sekiz yılı yedeklik olmak üzere yirmi üç yıl olarak belirlemişti.

İmparatorluğun, Sünni aşiretlerin başvurularını bir bir kabul edip, Alevi ve Şii aşiretleri reddetmesi, alayların kurulma amacının sadece güvenlik nedenli olmadığını, başka bir amacın da bölgede kendi hizmetine girecek fedailer ordusu oluşturmak olduğunu gösterebilir.

Hamidiye Alayları’yla ilgili bir başka eleştirilen konu ise, alayların o dönemde büyük suçlar işlediği; köyler bastığı, 1915 Olayları’yla ilgisi olduğu şeklinde. Bu alayların kaç tanesinin bu biçimde davranışlarda bulunduğunu kestirmek zor olsa gerek, ancak yaptığım serbest çağrışım, bugün Hamidiye Alayları’nın devamı olarak adlandırılabilecek geçici köy koruculuğu sisteminin işlediği suçlara yüzeysel olarak bakmayı getirdi aklıma. Dört yıl önce Doğan Haber Ajansı tarafından yapılan bir haberde, 1985 yılından itibaren uygulanan sistemin, 2006 yılında 22 ilde 57 bin 757 mensubu olduğunu ve 85 yılından 2006’ya, 2 bin 500’ü terör suçu olmak üzere 5 bininin hakkında işlem yapıldığını söylüyor. Bugünkü dünya şartlarında, yani Haiti’de yaşanan depremi ya da Pakistan’da yaşanan sel felaketini, hemen öğrenebildiğimiz dünyada. Devletten maaş alan korucuların %10’u suça bulaşmışsa, bundan yüz yıl önce neler yapılmış olabileceği de, artık sizin hayal gücünüze kalsın…

Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet Dönemi

Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru, başta Kürdistan Teali Cemiyeti olmak üzere çeşitli örgütler kuruldu. Bu örgütler, o dönemde yeni yeni oluşmaya başlayan Kürtlük bilincini sağlam temellere oturttu, ancak kendi içlerinde çeşitli çelişkiler de yaşadı. O dönemde, Osmanlı’ya bağlı muhtar bir Kürdistan isteyenlerin yanı sıra, Kürdistan’da tek bir ecnebi dahi istemeyen Kürtler bu çelişkinin başlıca sebebiydi. Ancak Kürtleri tekrar bir araya getiren ve Kurtuluş Savaşı’na katılmalarına sebep olan önemli bir sorun vardı. Bu sorun, Wilson ilkeleriyle birlikte açıklanan, Sevr Anlaşması’yla Osmanlı tarafından da kabul edilen, doğuda büyük bir Ermeni devleti kurulması idi. Kurulması öngörülen Ermeni devletinin, o gün Kürtlerin yaşadığı bölgeleri de içine alması, Kürtlerin, Kurtuluş Savaşı’na katılmalarına neden olmuştu.

1921 Anayasası çok toplumlu temele oturtulmuş bir anayasaydı, 1921’den cumhuriyetin ilanına kadar geçen dönem, otonom (özerk) yönetimlerin benimsenebileceği işaretini veren söylevlerle doluydu. Hatta M. Kemal’in bu dönemde kendisine sorulan bir soru üzerine, Anadolu’da özerk bir Kürdistan adına bir sınır çizilmesi durumunda, bu haritanın Türkiye’yi mahvedeceğini söylemesine rağmen yine kendi demeçleriyle 1921 Anayasası’nın içeriğine de dayanarak Kürtler’e yerel özerklikler vaat ediyordu. İsmet İnönü’nün de Lozan Görüşmeleri sırasında “Milli davalarımızı ‘ biz Türkler ve Kürtler’ olarak kabul ettirdik,” demesi, o dönemde, ırk anlayışının ön planda tutulmadığının, devletin aynı kaderi paylaşan iki halkın ortak kazanımı olduğunun açık göstergesidir.

Ancak Lozan Anlaşması ve arkasından gelen cumhuriyet, esen rüzgarı ters yöne çevirmişti. Cumhuriyetten hemen bir yıl sonra oluşturulan yeni anayasa, resmi dilin Türkçe olarak değiştirilmesi, gerek anayasaya Türklük söylemlerinin eklenmesi, gerekse cumhuriyet sonrası Türkçülük politikaları izlenmesiyle birlikte Kürt halkını kurulan yeni devletten uzaklaştırdı.

Şeyh Said İsyanı

Şeyh Said isyanı, Azadi adlı cumhuriyet Türkiye’sinin ilk Kürt hareketi kabul edilebilecek örgüt tarafından başlatılıp yönetilmişti. Azadi örgütüne değinmek gerekirse; bu örgüt, 20’li yılların başında kurulmuş, illegal bir kuruluştu. Örgüt ilk yıllarında, doğunun yaşadığı ekonomik ve eğitim sorunları ve yaşanan geri kalmışlığı, hükümetle demokratik yollarla çözme taraftarıydı. O dönemde de henüz örgüt tarafından başlatılmış bir direniş olmaması, bu tezi güçlendiriyor gibi gözükebilir, ancak örgüt hakkındaki bilgilerin gizli arşivlerde tutulması, daha net bir yorum yapmamızın önündeki en büyük engel. (Direnişin başlangıç nedeni üzerine, devletçi tarih anlayışının ve bugün bazı çevrelerin kabul ettiği anlayışta bir farklılık var. Devletçi tarih anlayışı, 1925 yılının Mart’ında patlak veren isyana, bir yıl önce kaldırılan hilafetin ve Musul sorunu nedeniyle İngilizlerin neden olduğunu ve bu yüzden isyanın dış güçler etkisinde gerici amaçlarla düzenlendiğini söyler. Ama bugün bazı kesimlerin kabul ettiği neden ise, 24 Anayasasıyla başlayan dönemde, hükümetin takınmış olduğu Türkçü ve asimilasyoncu anlayıştı.)

13 Şubat 1925’te direnişin başlamasının üstünden bir ay bile geçmeden, hükümet değişikliği yaşanmış, İsmet İnönü tekrar başbakanlığa getirilmişti. Kurulan yeni hükümet, bir gün sonra kabul ettiği Takrir-i Sükûn kanunuyla kendisine olağanüstü hal yetkileri tanımıştı. Daha sonra hükümet kuvvetleri, Diyarbakır’ı kuşatan Şeyh Said birliklerini geri püskürtüp, ele geçirdiği isyancıları, yeniden kurduğu İstiklal Mahkemeleri’nde yargılayarak, isyana son verdi.

Takrir-i Sükûn Kanunu (KUTU)

( İrtica ve isyana, memleketin toplumsal düzenine, huzuruna, emniyet ve asayişini bozmaya yönelik bilumum örgütlenmeleri, kışkırtmaları, yüreklendirmeleri ve yayınları, hükümet reisi cumhurun izniyle ve kendi başına yasaklamaya yetkilidir. İş bu eylemleri işleyenler İstiklâl Mahkemesi'nde yargılanabilir.)

Şark Islahat Planı (KUTU)

Şeyh Sait İsyanı’nın ardından askeri harekat ve Takrir-i Sükun’la yetinmeyen yönetimin birtakım gizli reform planları (1925). Öngördüğü maddeler içinde Balkan ve Kafkas göçmenlerinin bölgeye yerleştirilmesi, “aslen Türk olup da Kürtlüğe” asimile olmaya başlayan yerlerde acilen yatılı okullar açılması, Ermeni’lerden kalan arazi ve mülklerin Kürtlere kiraya dahi verilememesi gibi sert hükümler bulunmasının yanında Kürtçe ve Arapça kelime başına da 5 kuruşluk bir cezanın belirtilmesinin kültürel, hatta fiili bir soykırımı anımsattığı bir gerçek.

Dersim İsyanı!

Dersim bölgesi, kendisini çepeçevre saran dağlarla, engebeli yollarla, sahip olduğu çaylarla, tarih boyunca kendini diğer toplumlardan ve kültürlerden izole eden bir bölge olmuştur. Ayrıca Dersim, Tanzimat döneminden bu yana çıkardığı isyanlarla Osmanlı’yı uzun süre meşgul etmiştir de. Yeni devlet ise, Şeyh Said ve Ağrı İsyanları’ndan sonra sorun yaratabilecek bir başka bölge olarak gördüğü Dersim hakkında birçok rapor hazırlatmıştı. Bu raporlar, Dersim’in coğrafi vaziyetinden ırki vaziyetine, iktisadi durumundan daha önce çıkardığı isyanlara kadar konuyu birçok yönden ele alıyor, yapılması planlanan harekatlar için devlet erkanını bilgilendiriyordu. Devletin Dersim konusuna yaklaşımı, raporlardan da anlaşılmaktaydı. Devlet, Dersimlileri Türklüklerini unutmuş insanlar olarak görüyordu, keza 30’lu yılların başında gizli olarak yayınlanmış ‘Dersim Raporu’ adlı kitapta, bölge aşiretlerinin her birinin ırki özellikleri üstünde durularak, hepsinin aslen Türk olduğu, ancak zaman içinde yaşadıkları Şiileşme nedeniyle, dillerini ve kültürlerini kaybettikleri, ancak ne olursa olsun Kürt olmadıkları; kadınların giydikleri kıyafetlerle, söylenen türkülerle, Dersim ismine yapılan etimolojik çözümlemeler gibi yollarla açıklamaya çalışıyordu.

İsyanın ayak sesleri, Singeç Olayları’yla duyulmaya başlamıştı. Singeç Olayları sırasında, Fırat üzerinde yeni yapılmış bir köprünün güvenliğini sağlamak için kurulmuş karakola saldırılmış ve 33 asker öldürülmüştü. Bunun üzerine M.Kemal kesin talimat veriyordu: Sorunu kökünden hallediniz…

Ayak seslerinden sonra isyan, 20 Mart 1937’de patlak veriyor. Köprülerin yıkılması ve telefon hatlarının kesilmesiyle başlayan isyan, askeri birliklere yapılan baskınlarla devam etmişti. Devlet tarafından düzenlenen ilk harekatın başarısızlıkla sonuçlanması, aşiretlerin kendine güvenini arttırmıştı. Birkaç defa daha tekrarlanan kara harekatından sonra, hava harekatı kararı alan devlet, isyancıların yoğun olarak bulunduğu yerlere yapılan hava saldırısıyla isyanın gücünü kırmayı başarmıştı. Daha sonra anlaşma yapılmak için çağrılan Seyit Rıza, yargılanarak idam edilmişti. Bunun üzerine ikinci defa ayaklanan aşiretler, zehirli gazlar kullanılarak etkisiz hale getirilmiş, isyan ancak bu şekilde sonlandırılmıştı.

Sonuçta umumi müfettişlik raporuna göre 13.160, diğer kaynaklara göre 40.000’e yakın sivil yaşamını yitirmiştir. Yine umumi müfettişlik raporuna göre, 11.818 kişi başka bölgelere sürgün edilmiştir.

‘Dersim İsyanı!’, meclisin açılmış olduğu 23 Nisan 1920 tarihinden bu yana Kurtuluş Savaşı da dahil olmak üzere, en çok can kaybının yaşandığı olay olmuştur. Sakarya Savaşı’nda bile verilen ölü sayısının 5.713 olması bunu açıkça göstermektedir.

( Son günlerde Dersim hakkında, Başbakan tarafından yapılan bilgi yanlışını burada düzeltmek gerek. Başbakanın iddiası, Dersim Harekatı’nın cumhurbaşkanı tarafından yönetildiği ve o dönem cumhurbaşkanın İsmet olduğu yönünde. Ancak, o dönem ne cumhurbaşkanıdır İnönü, ne de başbakan. O dönem cumhurbaşkanlığı koltuğunda M.Kemal, başbakanlıkta ise Celal Bayar oturmaktaydı. Halkın tepkisinden korkarak M. Kemal ismi ağza alınmadan suçun İnönü’ye atılması, haksızca olmuştur. Kaldı ki bir süre için gündemde geniş yer edinen tartışmalarda M. Kemal’in harekattan haberi olmadığı iddiası, Trabzon’daki köşkünde bulunan haritasındaki kimi manevra ve hava saldırı planlarıyla ilgili olarak kendi eliyle aldığı notlar düşünülünce çürütülmüştür.)

1960’dan günümüze

Dersim Harekatı sonrası derin dondurucuya kaldırılan Kürt sorunu, 27 Mayıs darbesinin getirdiği 61 Anayasası sayesinde tekrar konuşulmaya başlamıştı. 61 Anayasasının seçim sistemini değiştirerek uygulamaya koyduğu milli baki usulü, meclisi halkın tüm kesimlerini kapsayan bir yansıması haline getirmişti. Milli baki usulüyle meclise on dört milletvekiliyle giren Türkiye İşçi Partisi, o dönem yeni yeni başlayan devrimci hareketlerin başını çekiyor, özerk üniversiteyle kurulmaya başlanan ve o dönem aktif rol oynayan öğrenci kolektiflerinin ve öğrencilerin ideolojik eğitmenliğini üstleniyor, gençlere sosyalizmi anlatıyordu. TİP’in öncülüğünde başlayan süreç, Devrimci Doğu Kültür Ocakları’nın (DDKO) oluşturulmasıyla devam etmişti. DDKO, Kürt üniversite öğrencileri ve bazı TİP’liler tarafından Ankara’da kurulmuştu. DDKO, kuruluşundan 12 Eylül’e kadar çeşitli isimlerle faaliyetlerine devam etti. Ocak, Lenin’in ulusların kendi kaderini tayin hakkı görüşünü ve ezilen ulus milliyetçiliğini benimseyen bir Marksist örgüttü. Devrimci Doğu Kültür Ocağı’nın bir başka özelliği ise, başta Abdullah Öcalan olmak üzere, 80’li ve 90’lı yıllarda Kürt hareketlerini yönlendirecek isimlerin üye oldukları ilk siyasi örgüt olmasıdır.

12 Eylül, Kürt hareketinin en önemli dönüm noktasıydı. Başta Diyarbakır Cezaevi olmak üzere birçok cezaevinde, Kürt tutuklulara karşı zorla İstiklal Marşı’nı ezberletmek, tutuklulara cezaevi duvarlarına ‘‘Ne Mutlu Türküm Diyene’’ gibi sloganlar yazdırmak, pislik yedirmek, elektrik vermek gibi çeşitli işkenceler uygulamak suretiyle yeni yeni doğmaya başlayan Kürt milliyetçiliğini çok yüksek seviyelere getiren 12 Eylül Cuntası, bugünlerimizin, yaşadıklarımızın birinci dereceden sorumlusudur

12 Eylül, hapishanedeki Kürtlere az önce değindiğim zorlamalarla, yeni oluşturduğu anayasayla Kürtçe’yi yasaklayarak sorunları çözeceğini, 11 Eylül’deki anarşi havasına son vereceğini, milli birliği tekrar kuracağını zannediyordu. Ancak 12 Eylül’ün hapishanelerde yaptığı işkenceler, sahip olduğu yasakçı zihniyet, devletten kopmasından korkulan halkın yine devlete karşı silaha sarılmasına, uygulanan ve kabul ettirilmeye çalışılan Türk milliyetçiliğiyse Kürt halkının daha bir marjinal bir milliyetçiliğe sıkıca bağlanmasına neden olmuştu.

(PKK KUTU

1978’de fiili olarak kurulan PKK, saldırılarını 15 Ağustos 1984 tarihinde Siirt’in Eruh ve Hakkari’nin Şemdinli ilçesine yaptıkları baskınlarla başlatmıştır. PKK, çatışmaların üst düzeyde olduğu 1987-1993 yılları, sadece TSK ile çatışmaya girmemiş, Abdullah Öcalan’ın ‘‘Öldürelim, otorite olalım’’ anlayışıyla, sırf destek görmek için kendi halkına bile silah kaldırmış, birçok baskın düzenlemişti.

1999 yılında yakalanan Abdullah Öcalan’dan sonra militan sayısında müthiş bir düşüş yaşayan PKK, bundan sonra içinde nihai çözüm konusunda farklı görüşleri olan gruplara bölündüyse de temelde bağımsızlık olan hedeften vazgeçerek, demokratik özerkliği amaç edinen bir örgüt oldu.)

12 Eylül’ün izlerini yavaş yavaş üstünden atmaya çalışan Türkiye, 90’lı yıllara 82 Anayasası’nın kısıtlayıcı ilkeleriyle girdi. Kürt siyasetçileri, 91 yılında yapılan genel seçimlere Sosyal Demokrat Halkçı Parti (SHP) listelerinden girerek, mecliste sandalye kazandılar. Ancak yemin töreni sırasında, yeminin bir bölümünü Kürtçe yapmaları, dokunulmazlıkların jet hızıyla kaldırılmasına ve mahkum olmalarına neden oldu. 1993’te Halkın Emek Partisiyle başlayan kapatma ve yasaklama serüveni, milletvekillerinin karga tulumba gözaltına alınmasıyla, peş peşe partilerin kapatılmasıyla günümüze kadar geldi. En son kapatılan DTP ile birlikte yirmi yıllık süreçte altı Kürt siyasi partisini kapatan hukuk sistemimiz, acaba ülkenin en önemli sorunu olan Kürt sorununu kapatma ve yasaklama yoluyla çözemeyeceğini, ne zaman anlayacak?

Çözümler - Sonuç

Kürt Sorunu adına çözüm denemeleri ve önerileri, 90’lı yıllarda arttı; çeşitli siyasi partiler, sendikalar ve birlikler tarafından hazırlanan raporlar, kamuoyuna sunuldu. Bu raporlar içinde en kapsamlı olarak kabul edilebilecek olanı, Temmuz 1990’da SHP tarafından kamuoyuna sunulan ve hemen iki gün sonra Devlet Güvenlik Mahkemeleri tarafından hakkında soruşturma başlatılan rapordu. Bu rapor, OHAL (Olağanüstü Hal) kararları başta olmak üzere, insan hakları ihlallerine, o dönem yasak olan anadili kullanma hakkına, bölgenin kalkınmadaki yavaşlığına değinerek yine bu saymış olduğum sorunlara devletin temel ilkelerine bağlı kalmakla birlikte çözüm önerileri getiriyordu. O dönemden günümüze kadar ortaya atılan çözüm önerilerinin büyük bir bölümü ve hatta geçtiğimiz yılı hakkında konuşarak geçirdiğimiz Açılım Süreci, SHP’nin sözünü ettiğim raporu eksenli olmuştur.

SHP’nin sunduğu devletin temel ilkelerine bağlı çözüm önerileri dışında; Özerklik, çok kültürlülük, federal yönetimler ve ayrılma da sorunun çözüm şekilleri olabilir.

Özerklik, Connor’un dediği gibi; çok kısıtlı seçeneklerden, dış politika dışındaki bütün meselelerde tam denetime kadar uzanan muallak bir kavramdır. İki tür özerklik şekli bulunur: Bunlar, topraksal ve kültürel özerkliklerdir. Topraksal özerklik, etnik grupların belli bir bölgede, yoğun olarak yaşadıkları otonomi şeklidir. Kültürel özerklik ise, ülkede bulunan diğer unsurlarla iç içe yaşayan etnik gruplara verilen özerkliktir. Türkiye’de, gerek doğuda yaşayan yoğun Kürt nüfusu, gerekse ülkenin her bölgesine değişken oranlarda yaşayan Kürtler, olası bir özerklik durumunda, muhtemelen topraksal ve kültürel özerklik karışımı bir yönetim şekline sahip olacaklar. Özerklik tartışmaları sırasında, örnek alınabilirliği ve uygulanabilirliği tartışılan bir başka model ise Bask bölgesinde uygulanan modeldir. Bask modeli, Franco dönemi sonrası oluşturulan yeni anayasayla özerklik kazanan Basklılar tarafından uygulanan sistemdir. Bu sistemle, eğitim, adalet, sağlık, emniyet, sosyal güvenlik ve kamu hizmetlerinin yönetimi Bask bölgesine ait kılınmıştır. Kendine ait bir parlamentosu da bulunan Bask bölgesinin birebir örnek alınmasının önündeki en büyük engel; Basklıların sadece belli bir bölgede yoğun olarak yaşamaları ve sonucunda, bölgesel özerkliğe sahip olmalarıdır. Ancak az önce de belirttiğim gibi; Türkiye’deki Kürt nüfus dağılımı, ancak iki tür özerkliğinin harmanlanmasıyla oluşacak bir özerklik sistemine uygun.

Çok kültürlülük, hiçbir grubun asimile edilmediği, çeşitli kimliklerin bir arada yaşayabildiği, devleti oluşturan tüm unsurların bir üst kimlik altında (Ki bu üst kimlik kesinlikle ‘Türk’ gibi sadece bir milleten oluşmamalı veya böyle bir etnik görüntüyü çağrıştırmamalı, tüm milletleri içine almalıdır, ‘Türkiyelilik’ gibi.) toplandığı yönetim şeklidir.

Federal yönetimler, topraksal özerklik şeklini içinde bulunduran yönetim şeklidir. Ancak Almanya ve Amerika örneklerindeki gibi uygulanacak bir federalizm, ülkenin eyaletlere ayrılarak, yerel yönetimler eksenli yönetilmesi sonucunu ortaya çıkarır ve bu sayede bölgesel farklılıklara farklı politikalar uygulanır.

Ayrılma, bir grubun zararına olan devlet politikaları ve devlet tarafından uygulanan asimilasyon politikaları sonucu, bir grubun devletten ayrılmasıdır. Ayrılma, baskıcı rejimlerde, halkın sesini duyurmak için, tüm demokratik yollardan sonra başvurduğu son çare olmuştur.

Türkiye, Celali İsyanları’ndan bugüne kadar değiştirmediği zihniyetiyle başkaldıranın kafasını koparmakla yetindi; isyan edenlerin neden böyle davrandığını sorgulamadı, sorunun köklerini araştırmaya gerek duymadı. Türkiye, Abdullah Öcalan’ın yakalanmasından sonra duran terör eylemleriyle, doğru yolda olduğunu sandı, sorunun sadece kopartamadığı başlar olduğunu düşündü ve yetindi. Ancak ilerleyen yıllarda, problemin nedenlerine inilmemesi, çözüm yaratılmaması, terörün kaldığı yerden devam etmesine neden oldu. 2000’li yılların başında, halkın sorununu birebir halkla çözme şansını kullanmayan Türkiye, eğer bu sorunu çözmek istiyor, akan kardeş kanını durdurmayı amaçlıyorsa, er ya da geç terör örgütüyle veya onların temsilcileriyle masaya oturmak zorunda. Ancak Türkiye’nin atacağı bu adımın yukarda açıkladığım argümanlarla (Ki ayrılma bunun dışındadır.) desteklenmesi, hazırlanması planlanan barışı ve barıştan sonra yaratılması gereken ekonomik istikrarı kalıcı hale getirir. PKK’nın da bu konuda atacağı adım, IRA örneğinde olduğu gibi, silah bırakarak anlaşma yapması olacaktır.

Eğer Türkiye halkı, barış içinde, herkesinin birbirinin kültürüne saygılı olduğu bir ülkede yaşamak istiyorsa olası tüm demokratik çözümleri konuşmalı, gerekli hakları vermekten çekinmemelidir. Birlik, beraberlik diyerek başladığım bu paragrafı, Cahit Sıtkı’yla tamamlayıp, bu sayıdaki dosya konumuza noktayı koymak yerinde olsa gerek.

Memleket isterim

Ne başta dert ne gönülde hasret olsun;

Kardeş kavgasına bir nihayet olsun;

Memleket isterim

Ne zengin fakir, ne sen ben farkı olsun

Kış günü herkesin evi barkı olsun…

Cahit Sıtkı Tarancı

Neden Hayır? (Anayasa Tartışmaları)

2010-08-26T14:48:00.009-07:00

‘Bu maksatla; hepimizin tek tek saygıyla andığı öğretmenlerimizin, Der’li, Bir’li derneklere üye olarak bölünmelerine izin verilmeyecektir.’’

12 Eylül Sabahı, Kenan Evren

Sağcısının da, solcusunun da aynı fikirde olduğu, bir neslin üstünden geçen olay 12 Eylül ve onun baş mimarı, Kenan Evren’dir. Anayasa değişikliği serüveni bu argüman kullanılarak başlatıldı; 12 Eylül ile hesaplaşılacak, ülke halen yürürlükte olan anayasanın anti-demokratik unsurlarından arınacaktı. Ancak iktidar, 12 Eylül kurumlarını ve unsurlarını ayıklama yoluna girerken, büyük bir ayrım yaptı ve elinde bulundurduğu YÖK’ü ve demokrasinin önünde duran en önemli unsuru, %10’luk seçim barajını göz ardı etti.

‘‘Yargının içinde dernek kurulur mu? Biz bunu 12 Eylül öncesinde gördük. Emniyet teşkilatının, milli eğitimin içinde maalesef sendikalar oluştu, dernekler oluştu’’ Bu özlü söz, ne yukarda olduğu gibi darbe sabahında Kenan Evren tarafından, ne de başka bir darbeci komutan tarafından söylendi. Bu sözün sahibi, sayın başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan, iktidar sahibi olmanın verdiği özgüvenle, hem Kenan Evren’e bu kadar çok nasıl benzenilebileceğinin kilometre taşlarını bize gösteriyor, hem de benzediği insana nasıl karşı olabileceğini, ortaya koyduğu anayasa taslağında anlatarak kendi değimiyle, bir ters mıknatıslanma örneği veriyor.

Anayasa taslağına gelmek gerekirse, taslağın kamuoyunu -özellikle sol kesimleri- en çok meşgul eden maddelerinden biri; memurlara verilen toplu sözleşme ve grev hakkı. İçeriğine girmeden bakıldığında olumlu bir izlenim bırakan madde, şöyle bir hüküm içermekte;‘‘Toplu sözleşme yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması halinde taraflar Kamu Görevlileri Hakem Kuruluna başvurabilir. Kamu Görevlileri Hakem Kurulu kararları kesindir ve toplu sözleşme hükmündedir.’’ Bu hüküm, Hakem Kurulu diye bir kurul ortaya çıkarıyor ve birinci dereceden karar mercii haline getiriyor. Bu durumda, Hakem Kurulu’nun kararları, toplu sözleşme sırasında ortaya çıkan sorunları çözüyor, almış olduğu kararların kesin ve toplu sözleşme hükmünde olması nedeniyle memurların hakem kurulu kararlarını kabul etmeme hakkını önlüyor ve ardılı şekilde grev hakkını anlamsızlaştırıyor.

Anayasa Mahkemesi işleyişine de yeni düzenlemeler getiren taslak, cumhurbaşkanına 10’u farklı yerlerden önerilerek, 4’ü doğrudan atayacağı adaylar olmak üzere, 14 aday atama hakkı veriyor. İktidar, cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi nedeniyle atanacak 14 üyeyi de dolaylı yoldan halkın atamış olacağını söylüyor. Ancak üstünde durulması gereken bir durum var ki; cumhurbaşkanı %60 oy alıp da oraya oturur ve fikirleri doğrultusunda tercihlerini yaparsa geriye kalan seçmenlerin görüşlerinin bir çırpıda silinip atılmasından farksız bir hal alır bu madde. Azınlık hakları konusunda büyük faaliyetlerde bulunduğunu iddia eden bir iktidarın, siyasi anlamda çoğunluğun egemenliğini kabul etmesidir ve anlamsızdır, yargıyı egemenlik altına alma amaçlıdır.

Demokrasi getireceği söylenen bir taslakta; %10’luk seçim barajından, YÖK gibi darbe sonrası oluşturulmuş anti-demokratik bir kurumdan, kültürel ve sosyal haklardan söz edilmemesi; tek parti dönemindeki anti-demokratik yapıyı eleştiren bir iktidarın, cumhurbaşkanlığı gibi bir yapıya ek olarak yeni görevler vermesi, memura hak verdiğini iddia ederek kandırması, amacın ülkenin değil, siyasi iktidarın önünü açmak olduğunu maalesef gözler önüne seriyor.

Bu yüzden;12 Eylül’e bir daha HAYIR!

2010 Temmuz, yer Ankara. Hak-İş, iktidar partisinden daha önce, işçilerin haklarını savunmak için, yine işçilerin maaşından kesilen parayla Ankara’nın birçok yerinde billboardları süslerken.

Geçmişten Bugüne (Giriş)

2010-08-26T14:48:00.007-07:00

Aylar önce bu yola girerken ne yapacağımız, ne yazacağımız konusunda aklımızda hiçbir net fikir yoktu. Birkaç taslak, iki şiir; nispeten dar bir kadroyla ilk sayıyı çıkarttık.

Sessiz’in üçüncü sayısına geldik, hala konu seçimi gibi temel yapılara karar verdiğimiz, işleyiş için geçerli bir rota oluşturduğumuz söylenemez. Bu ilk bakışta bir istikrarsızlık olarak algılanabilir belki, dergiyi çıkarma aralıklarımızdaki sekteleri de sayarsak. Lakin vaziyet öyle ki bize aynı zamanda her türlü duyarlılığımızı yöntemde hiçbir sorunla, kendi elimizle kalıplaştırdığımız bir duvarla karşılaşmadan paylaşma imkanı veriyor.

Bu sayıda daha güncel bir konu yelpazeyle karşınızdayız; anlatmak istediklerimiz vardı.

Türkiyeli Kürtler’in yaşadıkları yıllarca bir terör sorununa indirgenip burada yaşayan halkın sorunları marjinalleştirildi; daha öncesindeyse bu insanlar kendilerini koruması, özgürlüklerini sağlaması beklenen devlet tarafından uygulanan; bir dili, kültürü neredeyse yeryüzünden silme eşiğine gelen eritme, en iyi ihtimalle görmezden gelme politikasıyla karşılaştı. Nice aydını, halen devam eden savaşta sayısız genci bu yolda yitirdik ve bu tavrımızla kendi insanlarımızı karanlığa terk ettik.

Dosya konumuz bu kez onların maruz kaldıkları baskıya değiniyor, mümkün olduğunca nesnel kalmaya da özen göstererek Kürtlerin sorunlarını bir nebze olsun aktarabildiğimizi umuyoruz.

Yazın yaşananlara bakınca iş, her zaman olmasa da kimi noktalarda ırkçılığa vardı üstelik, 6-7 Eylül Olayları’nın halen güncel, anısının bugün bile sıcak kalması İnegöl’de gerçekleşenlerle pekiştirilen bir gerçek ne yazık ki. Gündemle paralelliği kurabilmek için seçtiğimiz inceleme konularımızdan biriydi yaşananlar.

Belki ilk kez bu kadar politik bir konu seçtik, fakat neyi oyladığımızı bilmeden sandığa gitmek de istemiyorduk. Anayasa değişiklik paketi hakkında üç farklı yazar, bloklara hakim olan bakış açılarının ötesinde şahsi kanaatlerini de belirterek bazı perspektifleri yansıtmayı denedi. Umutlarımız, şüphelerimiz, kınadığımız anlayışlar; daha bilinçli bir oylama için.

Girişte bunlardan bahsedince sanmayın ki edebiyatı, sanatı unuttuk. Aksine derginin belki de istikrarlı bir şekilde işleyen tek kısmı ikinci yarısı. Felsefeden müziğe, öyküden şiire uzanan çeşitliliğe hala olabildiğince yer ayırmaya çalışıyoruz; Sessiz’i tanımlanması güç kılan etkenlerden biri de bu, ne mutlu ki öyle.

Kriz (Öykü)

2010-08-26T14:48:00.005-07:00

Rüzgarın etkisiyle adım adım açılan dişsiz ağzın yalnızca metalik bir dili, ne yazık ki tek bir tane kalmış da kolu vardı. “Yine d o bile e bu evin benden daha köklü, vazgeçilmez bir parçası o.” diye düşündü Arslan Bey, pek sevmediği kapısı hakkında. Bir yandan da zavallının bitap durumundan kendi sorumluymuş, yıllarca cenk edip çarp(ış)arak onu gazi eden kendisiymiş gibi hep açık bırakır, evde cereyan fırtınaları estiğinde bile odasının biricik kapısını kapamaya kıyamazdı. Asıl yıpranan kendi olmuştu halbuki.

Misafirlerin gittiğinden emin olduğunda salona geçti. Koltuklara, dört bir yana dağılmış pek çok sehpaya çarpmamaya, sayısız biblo veya vazodan birini düşürmemeye gayret ederek pencereye kadar gelmeyi de başardı. Şimdi, camı açsa mıydı yoksa öylece bırakıp sinekliğin ötesinden mi baksaydı bahçeye; bilemiyordu. Hem zaten yıllarla beraber sigara kokusu sinmişti tellere. Sinekleri dışarıda tutmak için taktırdığı engel; güve, örümcek ve hatta kelebek kozaları da dahil birçok haşarata ev sahipliği etmişti bugüne dek. Hem şöyle sağlam bir örümcek ağı da aynı işlevi görmez miydi o zaman? İkisinden de iğreniyordu, görüşünü kapayan, gökyüzünü delen bu eleğe hiç de ihtiyacı yoktu. Yaz geceleri rahatça televizyon izlemek o kadar da büyük bir lüks değildi ya sonuçta!

Ama hiç de öyle olmadı. Örtüyü kırıştırmamaya dikkat ederek kanepede birkaç dakika oturduktan sonra tıpış tıpış geri döndü mobilyaların arasında kazdığı dar yolu. Bırakın pencereyi açmayı, perdeleri sürüklemekle bile uğraşmamıştı. Tabaklardaki yenmemiş börek, kemirilmiş kurabiye kalıntıları; sehpaların üstünde bırakılmış, dipte demi görünen çay bardakları midesini kaldırdığından olsa gerek, haddinden uzun bir yol olmuştu bu. Sürünerek, nefes nefese salondan çıktığında saat gece yarısını geçmişti bile.

Antre de bir garipti doğrusu. Evin en nefret ettiği kısmıydı, belki yatak odasından sonra. Giriş çıkışları denetleyen, her daim gözü üzerinde olup nereye giderse gitsin onu takip eden bir nöbetçi gibiydi bu koridor. Dolaplar, portmanto, ayakkabıları koydukları çekmeceler sanki her an ona ihanet edip açılarak içlerindeki eşyalarla birlikte üstüne çökecekti. “Balıkçı ve Oğlu” figürü de kucaklarında zar zor tuttukları kocaman balık da eğreti kaçıyordu şüphesiz. Elinde olsa bunların hepsini çöpe atardı da işte…

Berna, muhtemelen mutfaktaydı şimdi. İçeri girip onu rahatsız etmeye gerek yoktu, evin huzuru kaçardı; tartışmayı sabaha bırakacaktı Arslan Bey. Fakat bu gecenin hesabını sormayı da unutmayacaktı. Eve, hiç sevmediğini bile bile, misafir çağırıp tüm geceyi rezil, kendisini de odasına hapsetmek ha! Ha ha, Berna’ya o kadar sık tekrarlayacak, ara vermeden o kadar yüzüne vuracaktı ki kusurunu diğer tüm hataları gibi bunun için de hissettiği, içten pişmanlıktan ziyade bıkkın bir yeter’e dönüşecek, ardından da sorumsuz davranışı (hiç kuşku yoktu buna) Arslan’ın hazırladığı kusurlu hareketler listesine ilk ondan giriş yapacaktı. Ayıp be, insan utanır değil mi gösteriş yapacağım diye yamuk arkadaşlarına!

Şimdi sinirinden bir şeyleri kıracaktı neredeyse, evet evet, hemen şimdi, burada. Mesela şu çirkin figür, Balıkçı ve Oğlu. Mutfak kapısına fırlatacak, seramiğin kırılma sesinin neye benzediğini müthiş bir hazla öğrenecekti. Hızlı kararıyla uzandı kavrayıp kaldırmak için, ne var ki kolu yetişmedi. Hayır, böyle yapamazdı.

Kabuğuna çekildi küçülerek, evin içinde kol gezen nesnelerin gölgelerinden uzaklaşmak için odasının karanlık bir köşesine sindi. Uzaklaşmak. Mesafe. Aradığı anahtardı bunlar, ama ön kapıyı ne zamandır kullanmamıştı ki o. İçeriden kilitlemiş, sıkıca mühürlemişti sanki ve şimdi ilk defa dışarı çıkmak istediğinde zamanın götürdüklerinin farkına varmış, yontula yontula o anahtara dönüştüğünü, çıkmayı denese en iyi ihtimalle kapı deliğine sıkışıp kalacağını anlamıştı.

“Yok artık canım, quelle alaka! Ha ha ha, sahiden mi!” Karısının kusursuz Fransızcası tek bir sözcükle de olsa duyuldu mutfaktan, sanki misafirler hala buradaymış gibi. Sonra dişlerini sıkarak telefonun varlığını karısının yanında hissetti, yoksa salondaki yokluğu muydu bu sezdiği?

Gelecek, gelmeyecek kadar uzakta koşturuyordu; şimdiki zaman ondan hızlı, -miş’li geçmiş ise en az karısı kadar samimiyetsizdi onun gözünde. Fakat evin içinde hiçbir fotoğraf olmaması, Arslan Bey’in görülen, yaşananla da barışamadığını gösteriyordu herhalde. Tabii misafirler sadece salonda oturabildiğinden onun ruhsal durumu hakkında şöyle sağlam, dişe dokunur bir kanıya varamıyordu ancak “Babasıyla kavga etmiş daha çocukken, işte o gece evden kaçmış.” sözcükleri karısı mutfağa, çay koymak için geçer geçmez oturma odasında çınlıyor; geçmişe dönük Freud’yen kurgular, cimriliği hakkında genel geçer kelamlar, hatta cinsel hayatları hakkında öne sürülen acımasız iddialar daha Berna, çay kaşıklarını çekmeceden çıkaramadan sarsıyordu evi. Her ziyaretlerinde bu huzursuzluğu, kendisi hakkında anlatılanların öfkesini yaşayan Arslan Bey de kapandığı odada kısa boylu sinir krizleri geçiriyordu. Hiçbir nesneye yansıtmadan tabii ki.

“Aa, olur mu hiç öyle şey; başı ağrıyordu biraz, hepsi o.”

Buraya kadar. Yeter. Bütün düzeni yıkacaktı artık, evin içine kaosu, komşuları şaşırtıp camlara çıkaracak olan karmaşayı getirecekti. Nesnelerden, şeylerin zincirlerinden kurtaracaktı bedenini; zihnini, tüketilenin zehrinden arındıracak ve duvar süslerine çarpmamak için temkinle yürüdüğü koridorlarda yıllardır ilk kez özgürce koşacak... Sonra kollarını halen daha birer kanat gibi iki yana rahatça açamadığını fark edecek, alet çantasından çekici alacaktı vakit kaybetmeden duvarlara da girişmek için.

Berna fırlayacaktı neler olduğuna anlam veremeyip, hırkasının kolunu dehşetle ısırarak. Bir yandan kuzenine ses gitmesin diye hemen telefonu kapatacak, diğer eliyle Arslan’ın elindeki çekice uzanacaktı. Fakat durmaya niyeti yoktu onun. O sinirle bu kez kendisi bir balyoza, önünde hiçbir şeyin duramayacağı bir dozere dönüşecekti. Artık küçük değişimler, mobilyalar için yeni bir yerleşim yetmezdi, çimentonun kanını istiyordu damağı…

Her şey bittiğinde, moloz ile tuğla yığının tepesinde tek kişilik bir yıkım ekibi gibi yükselerek aşağı bakacaktı; yeniden şekillendirmek için yarattığı hamura. Her şeye baştan başlayabilirdi hak etmeyenleri geride bırakarak; çünkü Berna’nın hayreti geçtikten sonra o da ona katılacaktı. Birlikte yeni dünyalarını kuracaklardı kalıntılardan. Ah, yapılacak çok iş vardı!

“Evet, tabii; o da çok ister. Hemen şimdi mi… Ee, bir sorayım, canım, ama olmaz sanırım.”

Evet, olmazdı…

Neden Batıda Yetmez Ama Evet, Kürt İllerinde Boykot? (Anayasa Tartışmaları)

2010-08-26T14:48:00.003-07:00

Batı'da “Yetmez ama Evet”, Kürt illerinde boykot

12 Eylül’de yapılacak Anayasa referandumuna oldukça kısa bir süre kala, seçmenlerin görüşleri yavaş yavaş netleşiyor ve farklı tutumlardaki gruplar arasındaki tartışmalar gittikçe daha sert bir hal alıyor. Kağıt üzerinde evet veya hayırdan oluşan iki seçenek gözükse de bir diğer cephe ise sandığa gitmeyi reddeden “boykot”; yani üçüncü seçenek. Farklı illerde düzenlenen mitinglerle üç cephe de sesini duyurmaya çalışıyor, savundukları görüşü haklı çıkarmak adına çeşitli argümanlar öne sürüyorlar. Öte yandan askeri vesayetin rejiminin sonlanmasını ve darbecilerin yargılanmasını isteyen sosyalistler, 12 Eylül Anayasasını çöpe atmak yönünde ilk adım olarak gördükleri bu pakete “Yetmez ama Evet” sloganıyla sokak kampanyalarını yürütüyor, paneller ve yürüyüşler düzenliyor.
Daha önce “Irkçılığa ve Milliyetçiliğe DurDe!”, “Küresel BAK” ve “Antikapitalist Öğrenciler” gibi girişimlere öncülük eden Devrimci Sosyalist İşçi Partisi’nin en önemli mimarı olduğu Yetmez ama Evet oluşumu, bir mühür kampanyası olmaktan öte sivil anayasa için ilk adımı atmaya ve sonrasında demokrasi mücadelesine katkı sağlamaya çağrı yapıyor. Üstelik bu çağrı, "Sol tek ses oldu: Hayır dedi" sloganıyla yola çıktıkları kampanyalarını Kürt sorununu "terör sorunu" olarak gören CHP ile miting yaparak sürdüren ve AKP’yi hükümetten devirmek için her yol mübahtır diyen “sosyalistlere” demokrasi ve meşruiyet adına karşı çıkarak devam ediyor. Yapılacak referandumu adeta bir güven oylaması gibi yansıtan bu partiler, sadece anayasa değişikliğini oylayacağımız gerçeğini göz ardı ederek kampanyalarını salt iktidar karşıtlığı üzerine kuruyor. Bu iktidar karşıtlığı temelli değerlendirmelerde AKP’nin de bir düzen partisi olduğunu ve diğer sermaye partilerinden farkı olmadığını anlayamayan aynı “sol” zihniyet, “Evet çıkarsa kendimi asarım!” diyen Kenan Evren’in yargılanmasının önündeki engellere destek verirken, “Toplu sözleşme hakkımız, grev silahımız!” sloganları atan kamu emekçilerine toplu sözleşmenin önünün açılmasına karşı duruyor.
Yetmez ama Evet aktivistlerinden biriyle yaptığımız görüşmede kendisi kampanyayı kısaca şöyle açıklıyor:
“Bu kampanya; bu değişikliklerin yetersiz olduğunu ama 12 Eylül anayasasında küçük de olsa bir delik açtığı için, değiştirilen tüm maddeler öncekinden daha iyi olduğu için bu referanduma karşı alınması gereken siyasi tavrın ‘Yetmez ama Evet’ olması gerektiğini anlatıyor.

Biz referanduma kadar "Yetmez ama Evet" diyerek hem bu değişikliklerin neden yetersiz olduğunu anlatmaya hem de Evet oylarını arttırmaya çalışacağız. 13 Eylül'den itibaren de daha fazlası için, 12 Eylül anayasasını tümden değiştiren, sivil ve demokratik bir anayasa için mücadele.edeceğiz.

12 Eylül'de Evet çıktıktan sonra Anayasa'da daha kapsamlı değişiklik yapılması çok daha kolay olacak çünkü sürekli yargı darbesi yapan Anayasa Mahkemesi'nin ve HSYK'nın yapısı biraz daha demokratik olacak.”
En çok tartışılan iki madde ise anayasa mahkemesinin ve HSYK’nın düzenlenmesine ilişkin olan 146. ve 159. maddeler. Diğer 24 maddede ise neredeyse herkes uzlaşmış durumda. Bugün bu iki maddeye karşı çıkanlar, parlamentonun kararlarını fesheden, Kürt halkının partilerini kapatan, Ergenekon savcılarını tehdit eden, Şemdinli'de bomba patlatan "iyi çocuk"ları soruşturan savcıları meslekten ihraç eden yargı oligarşisini savunuyor. Mevcut yargının tarafsız olduğunu iddia edenlere en güzel yanıtlardan birini de Radikal’deki köşesinde Oral Çalışlar “Ben hakimleri ve savcıları iyi tanırım.” yazısıyla vermişti. Yeni yapılanma için sivil faşizm iddiaları süregelirken, bu söylemlerin gerçeği yansıtmadığı aşikar. Avrupa'da Anayasa Mahkemesi üyeleri’nin üyelerinin nasıl seçildiğine göz atarsanız bu yapılanmanın Türkiye’ye özgü olmadığını görebilirsiniz. Aşağıdaki linkten konuyla ilişkin paylaşım.bulunmakta: https://docs.google.com/document/edit?id=17nCpdjTQVdgZJJdP4FXS9cUkgV5rUSRkYBgwBuiAokk&hl=en
Neden yetmez neden evet dendiğini ise her gün bir çok ilde dağıtılan broşürlerden alıntılayalım:
• YETMEZ, çünkü biz, sivil, demokratik, özgürlükçü, çoğulcu, demokratik tartışmalarla şekillendirilen, tümüyle yeni bir anayasa istiyoruz. Mevcut anayasanın tamamı idam severlerin anayasasıdır. Necdet Adalı’yı asanların anayasasıdır. Erdal Eren’i asmak için yaşını büyük gösteren Kenan Evren’in anayasasıdır ve tamamen değişmelidir.
• YETMEZ, çünkü biz savaşı değil barışı güvence altına alan bir anayasa istiyoruz.
• YETMEZ, çünkü biz bütün toplumsal kesimlerin haklarının güvence altına alındığı bir anayasa istiyoruz.
• YETMEZ, çünkü biz, ırkçı ve milliyetçi her tür söylemden arındırılmış bir anayasa istiyoruz.
• YETMEZ, çünkü biz, insan haklarının ve özgürlüklerinin güvence altına alındığı bir anayasa istiyoruz.
AMA EVET
• EVET, çünkü biz, darbecilerden hesap sorulmasının yolunun açılmasını istiyoruz.
• EVET, çünkü biz, fişlenmenin son bulmasını istiyoruz.
• EVET, çünkü biz, 12 Eylül’ün hesabının sorulmasını istiyoruz.
• EVET, çünkü biz 12 Eylül darbe anayasasının kısmen de olsa değişmesini istiyoruz.
• EVET, çünkü biz, rejimin bekçiliğini yapan değil, hukuk kurallarına uyan bir yargı sistemi için istiyoruz.
• EVET, çünkü biz, darbecilerin karşısında el pençe divan duran Anayasa Mahkemesi’nden, partileri kapatan Anayasa Mahkemesi’nden, başörtüsünü yasaklayan Anayasa Mahkemesi’nden, yüksek yargıçların yüksek yargıçları seçtiği yargıçlar sultasından, Şemdinli savcısını görevden alarak Şemdinli bombacılarını koruyan, HSYK’nın bugünkü yapısından kurtulmak istiyoruz.
EVET, çünkü biz, askere sivil yargının yolunun açılmasını istiyoruz.
EVET, çünkü biz, sivillerin askeri mahkemelerde yargılanmamasını istiyoruz.
12 Eylül cuntasının anayasasından kurtulmak için yeterli olmayan değişiklikleri, Yyetmez ama evet!” diyerek savunuyoruz.
Yeni bir anayasanın yapımını kolaylaştıracağı için 12 Eylül günü, 12 Eylül anayasasında yapılan değişikliklere, “Yetmez ama evet” diyoruz.”
Ülkenin batısında demokratikleşme çabası devam ederken doğuda askeri vesayet rejimi ile mücadele ediliyor. Bir yanda çocuklar öldürülürken öte taraftan halkın oylarıyla seçilmiş politikacılar tutuklanmakta. Kürt illerinde işkence, yargısız infazlar, faili meçhul cinayetler ve her türlü anti-demokratik uygulama hüküm sürüyor. Bu koşullar altında Kürt halkının ve BDP’nin isyanını anlamak ve kararlarına destek olmak bir gerekmektedir. Uzatılan barış elini tutmayan bir hükümet, milliyetçi politikalarla beslenen ve çözüm istemeyen bir muhalefete karşı Kürt halkının isyanını doğru yorumlanması şarttır. Lenin, UKKTH’de ezen ülkelerin sosyalistlerinin ezilen halklara alması gereken tutumu açıklamakta:
“Ezen ülkelerin işçilerinin enternasyonalist eğitimi, zorunlu olarak, her şeyden önce, ezilen ülkelerin özgürlüğü ve ayrılması ilkesinin savunulmasını içermelidir. Yoksa ortada enternasyonalizm diye bir şey kalmaz. Bu propagandayı yapmayan ezen bir ulusun sosyal-demokratını, emperyalist ve alçak saymak, hakkımız ve görevimizdir. Sosyalizmin gerçekleşmesinden önce ayrılma olasılığının binde-bir olması durumunda bile, bu istem, mutlak bir istemdir.”
Yetmez ama Evet diyen sosyalistler ve demokrasi yanlıları da BDP’nin ve Kürt halkının kararına saygı duyuyorlar; mücadelelerine destek oluyorlar.
Sandıktan Evet veya Hayır çıkarsa ne olacak? DSİP genel başkanı Doğan Tarkan şöyle diyor:
"Eğer hayır çıkacak olursa 12 Eylül Anayasası bir kez daha onaylanmış olacak. Bir daha da 12 Eylül'le hesaplaşma fırsatını bulmamız zorlaşacak. 13 Eylül'de biz kendi adımıza hemen hesaplaşmaya başlayacağız. Başta MGK üyeleri, sıkıyönetim komutanları olmak üzere dönemin listesini hazırlıyoruz, dilekçeler hazırlıyoruz savcılıklara verilmek üzere. 13 Eylül'de insanlara çağrıda bulunacağız, dilekçeleri vermeye, suç duyurusunda bulunmaya başlayacağız. Eminim ki birçok yerde birçok savcı bizi dikkate alacaktır. Zamanaşımını hukuksal yönlerle aşmak mümkün olmazsa yeni bir düzenleme yapılır ve zaman aşımı sorunu çözülür. 14 Eylül'de de 'Yetmez Yeni Bir Anayasa' diyeceğiz. Bunun içinde hemen harekete geçeceğiz."
Bu durum içerisinde, askeri vesayete son vermek ve demokratikleşme için adım atmak isteyen herkes 12 Eylül günü, 12 Eylül anayasasında yapılan değişikliklere “Yetmez ama evet” demeli ve sonrasında yeni sivil bir anayasa için mücadele etmelidir.
Dürümcü Mustafa
Alternatif linkler:
http://www.yetmezamaevet.com/wp-content/uploads/YetmezAmaEvetBrosur.pdf
http://www.sosyalistisci.org/
http://www.marksist.org/
Soldaki bölünme üzerine: http://www.birikimdergisi.com/birikim/dergiyazi.aspx?did=1&dsid=395&dyid=5845
http://www.taraf.com.tr/roni-margulies/makale-hayir-kelimesinin-kac-anlami-vardir.htm

6 - 7 Eylül Olayları (İnceleme)

2010-08-26T14:47:00.000-07:00

6-7 Eylül olayları
Bir gecede tuzla buz edilir, iş yerleri, vitrinler, evler. Gayrimüslimlere ait ne varsa milliyetçilik adı altında had safhada vandalizme maruz kalır. Bu nedenle bu tarihler Yunanca’ya Σεπτεμβριανά/ Septemvriana, yani Kristal Gece adıyla geçer. Vitrinler parçalanırken nice hayat ve Türkiye tarihi de hasar alır.
6 Eylül 1955 günü saat 13.00’te, devlet radyosu, Selanik’te Atatürk’ün doğduğu eve yapılan bombalı bir saldırı haberini duyurur ve bu haber öğleden sonra İstanbul Ekspres gazetesinin iki ayrı baskısıyla yayılır. İlerleyen saatlerde ise çeşitli öğrenci birlikleri tarafından Kıbrıs Türk’tür Cemiyeti (KTC) önderliğinde Taksim Meydanında bir miting düzenledikten sonra İstiklal Caddesi’nde bulunan gayrimüslimlere ait işyerlerinin camları taşlanmaya başlar. İstiklal Caddesi bugünkü halinden çok uzaktadır o gün. Bir mahşer yerini andırır.
Olaylar yalnızca İstiklal Caddesi’yle sınırlı değildir. Gayrimüslimlerin yaşadığı daha birçok semtte ellerinde listeleri bulunan saldırgan gruplar gayrimüslimlere ait mülkleri kolaylıkla tespit etmekte, eşya ya da araç gereç ne bulurlarsa zarar vermektedir. Hırsızlığa kalkışanların ise grup başları tarafından sert bir dille uyarılması, grupların hırsızlık yapılmaması yalnızca eşyaya zarar verilmesi yönünde emir almış olduğunu göstermektedir.

Tüm bu olaylar gerçekleşirken güvenlik güçleri suskundur. Şikayette bulunmak üzere komisere giden bir Rum fırıncı şu cevabı alır: “Hiçbir şey yapamam, ben bugün polis değil, Türk’üm.” İtfaiye araçları olay yerine “ulaşamaz.” Ya da ulaşanlar yangını söndürme konusunda “isteksizdir”.
“Olaylardan üç saat evvel, yani dörtte, bize Emniyet Müdürlüğü’nden bir emir geldi. Saat beşten sonra hiçbir polis memuru karakolları terk etmeyecekti. Bu haber üzerine biz 5. Şube olarak hepimiz binamızda kaldık. Saat altıya doğru her taraftan, özellikle Beyoğlu’ndan saldırılarla ilgili haberler geliyordu. Polis şefimiz Kosova’da olduğu için vekiline sorduk. Kendisi ikinci bir emre kadar hiçbir müdahalede bulunmamamızı söyledi. Burnumuzun dibinde adamları ev ve işyerlerini darmadağın ederken görüyorduk ama hiçbir şey yapamıyorduk.”
Dost kara günde belli olur sözünün anlam kazandığı bir gündür o gün. Kimi Müslüman vatandaşlar gayrimüslim komşularını korumak için kendilerini siper etmiş, komşusunun kimliğini belli etmeyip grubu yanıltmayı başarmıştır.
“Evimiz, Beyoğlu’nda Kalyoncu Sokakta’ydı. Şiddet olayları patlak verdiğinde kapıcı Mehmet, anneme ‘Korkmayın, bizim evde saklanabilirsiniz’ dedi. Eline bir Türk bayrağı aldı, dış kapıyı kilitledi ve binanın önünde durdu. İlk saldırganlar geldiğinde, onlara burada Rum oturmadığını söyledi ve adamlar gerçekten yağmalamadan gittiler. Komşularını korumuş olan Mehmet binadan çıktı, Türk bayrağını bıraktı, eline bir odun parçası alıp caddenin karşı tarafındaki gayrimüslimlere ait dükkan ve evlere saldırmaya başladı.”
Kimi Müslüman vatandaşlar ise tam aksi şekilde davranmış, gayrimüslimlerin evlerinin tespitinde saldırgan gruplara yardımcı olmuştur.
Rakamlarla 6-7 Eylül Olayları
“Utanç gecesi” adıyla tarihe kazınan bu geceyi rakamlarla ifade etmek gerekirse:
• Yaralılarla ilgili rakamlar 300 ila 600 arasında değişmektedir. O güne ait bir veri ise saldırganların birçoğunun yanlarında ilkyardım malzemeleri bulundurduğudur. Buna bakarak saldırganların cana zarar vermemek üzere de emir aldığı söylenebilir.
• Evlerde Rum kadınlara tecavüz edilmiştir. Balıklı Hastanesi Başhekimliği’nde tedavi gören kadın sayısı 60’tır. Fakat tecavüze uğrayan kadınlardan birçoğu çekinceleri nedeniyle tedavi olmaya gidememiştir bile.
• Can kayıpları ile ilgili rakamlar ise tartışmalıdır. Basında açıklanan ilk rakam 11 iken, bir başka rapora göre bu sayı 15’tir.
• İşin maddi kısmına gelindiğinde; olayların ardından 9 Eylül günü Maliye Bakanlığı zarara uğrayanlar lehine açıklamada bulunur: Ucuz inşaat malzemesine erişim kolaylığı, banka borcu olanlara ödemede kolaylık, banka kredisi almada kolaylık, ihtiyacı olanlar için sağlanacaktır. Belediye tarafından çivi, cam boya malzemesi dağıtılır. Celal Bayar‘ın girişimiyle mağdurlara ödenecek para kaynağının sağlanmasının hızlandırılması, özellikle düşük gelirli mağdurlara para yardımı yapılması amacıyla bir komite kurulur. Komite büyük şirketlerden bağış talep ederken, kamuoyu da basın aracılığıyla bağış yapmaya çağrılır. Böylelikle ödenmesi gereken tazminat bir bağış kampanyası niteliği kazanmıştır. Bağış yapan kişi ve kuruluşlarda oluşan baskın güdü ise Türklerin bu alçaklıklarla ilgisi olmadığını, vatanseverlik görevlerini yerine getirdiklerini kanıtlamak olmuştur.
• 1957 yılı sonunda 3.247 gerçek ve tüzel kişiye, toplam 6.533.856 TL tutarında ödeme yapılmıştır.
Ancak hasar beyanı sırasında oluşan olaylara örnek olarak bir tanığın ifadesinden:
“Çoğu tazminat alamadı. Komiteden bir bilirkişi gelip, ‘Şu kadar tazminata talep edeceğiz. Ödemenin yarısını sen, diğer yarısını ben alacağım.’ dedi. Bazıları, bu bilirkişilerin para almasını istemiyordu, o nedenle haklarından feragat ediyorlardı. Bu tazminat daha çok Türkiye’nin atılı müttefiklerini sakinleştirmek için tasarlanmıştı.”
Suçluların tespiti
Olayların ardından hükümet suçlu olarak komünistleri işaret etmektedir. Fuat Köprülü’nün 12 Eylül’de meclis toplantısında yaptığı konuşmadan:
“Hükümet önceden bilgilendirilmişti. Buna göre tedbirler alınmıştı. Fakat olayların hangi gün ve saatte çıkacağı bilinmiyordu. Komünistler hareketin tüm çabalara rağmen baskın gibi gelişen olaylar engellenemedi. “
(…)
“Kıbrıs Meselesi nedeniyle tahrik edilmiş olan gençler ve vatanseverler olayların çıkışından sorumludur. Diğer taraftan basın provoke etmiştir. Selanik’te patlayan bombanın da haberi gelince, nihayet bir fırsat doğmuştur. Komünistler hareketin arasına karışıp gençlerin vatansever gösterisini kullanarak yıkıp yağmalamışlardır. Çünkü komünistler, ayaklanmaları önceden planlayıp komutayı da ellerine almışlardır.”
Adnan Menderes de aynı şekilde komünistlerin olayların suçlusu olduğunu, hükümetin olaylardan önceden haberdar olduğunu ancak bu ateşli vatanseverlik gösterilerinin bu kadar büyük bir psikoza dönüşebileceğini kestiremediklerini beyan etmiştir.
Türkiye’deki komünist sayısının düşüklüğüne ve olayları, onların planlamış olma ihtimalinin yokmuş gibi görünmesine rağmen emniyet amirlerince komünist olarak bilinen 48 kişi 7 Eylül günü tahrik ve tahrip suçlamasıyla tutuklanarak Harbiye’ye getirilir. Bu kişilerin arasında bilindik isimler de vardır: Aziz Nesin, Kemal Tahir, Hasan İzettin Dinamo, Asım Bezirci gibi günah keçisi olarak seçilmiş daha 23 isim... 1956 Aralık’ının sonunda İstanbul’da 3.525 kişi serbest bırakılırken, Ocak 1956 sonunda 228 kişi mahkum edilir, 61 kişi beraat eder, 208 vaka ise düşer.
İsmet İnönü mecliste yaptığı bir konuşmasında hükümete, masum insanlara eziyet edilmesindense gerçek suçluların bulunması gerektiğini söyleyerek sürecin işleyişini eleştirmiştir. Nitekim bu söyleviyle tutukluların salıvermelerini de sağlamıştır. Başbakan Menderes ise İnönü’nün ağır eleştirilerine “Paşa, vatan bu konuşmanı affetmeyecek.” diyerek yanıt vermiştir.
6-7 Eylül olayları Yassıada Mahkemeleri’nde de önemli bir rol oynamıştır. Ancak olayda parmağı olan diğer ne kadar örgüt ya da kişi varsa mahkemeler sırasında dile getirilmekten kaçınılmış, tüm suç zanlıların üzerine yıkılmıştır. Dolayısıyla yargılama sonucunda adalet yerini bulmamış, zira yargılamalar yeni yönetim rejimini meşrulaştırma çalışmasının bir parçası olmuştur.
Olayların akışı
Tüm yaşanan olaylar gösterilenin aksine spontane olarak halkın galeyana gelmesi şeklinde gerçekleşmemiş, bir ülkü çerçevesinde iyi planlanmış ve organize edilmiştir. Kıbrıs Türk’tür Cemiyeti, hükümet görevlileri ve o günün MİT’i olan Milli Emniyet Hizmeti olayların gerçekleştirilmesinde pay sahibidir. Bunun yanı sıra yaşananlarda dış güçlerin de parmağının olması muhtemeldir. “6-7 Eylül Olayları” kitabının yazarı Dilek Güven’in tespiti:
İngiltere arşivinde bir belge buldum. 1955 olaylarından bir yıl önce Atina'daki İngiliz Konsolosu, "Türklerle Yunanlıların arası çok iyi. Ama Atatürk'ün evinde şöyle bir bomba patlasa, ortalık ne kadar karışır acaba?" diye yazı yazıyor.
Bomba Türk Konsolosluğu’na dışarıdan değil de içerideki birisi tarafından atılmış ve yalnızca camların kırılmasına yol açmıştır. Bir iddiaya göre bombayı atan kişi ise Kıbrıs’ta hukuk öğrenimi görmekte olan “ajan-provokatör” Oktay Engin’dir. Kendisi ilk önce tutuklanır fakat sonra geçici olarak serbest bırakılır. “Geçici “ifadesi ise kalıcı olacaktır, kendisine vaat edilen makamı bir sene sonra elde eder. 1956’da belediyede bir işe yerleştirilir. Yıllar içerisinde Niğde’de önce kaymakam sonra vali olur. Oktay Engin yaptığı röportajlarda olaylarla ilgisi olmadığını, Özel Harp Dairesi ile ilişi bulunmadığını vurgular.
Saldırıya dair haberin bir bulvar gazetesi olan İstanbul Ekspres dışında basında yer bulmaması dikkat çekicidir. Sonradan öğrenilecektir ki DP’yle ve MAH’la ilişkisi olan gazete sahibi Mithat Perin ve Yazı İşleri Müdürü Gökşin Sipahioğlu, Selanik’te bombanın patlayacağını önceden bildikleri için kağıt stoku yapmışlar ve o gün tam 300 bin gazete basmışlardı.
Hükümet görevlileri dile de getirdikleri gibi tüm olaylardan haberdardır, Menderes’in olayları Taksim Meydanı’nda arabasından izlediği bilinmektedir. Ancak hükümetin beklediğinin ötesinde bir yıkım gerçekleşmiş olduğu düşünülmektedir. İlk gösterilen reaksiyon ise olayların suçu komünistlerin omzuna yüklemek olmuştur. Yassıada Mahkemeleri sırasında Menderes MAH başkanını da mahkemeye bildiklerini açıklaması için davet etmiştir, fakat Menderes’in talebi görmezden gelinir. KTC ise olayların “nümayiş- tahrip- talan” kısmında rol üslenir. Örgüt hükümet desteğiyle kurulmuş, cemiyet başkanı Hikmet Bil ise Menderes’in yakın dostudur.
Olayların gerçekleştirileceği günün seçimiyle ilgili bir iddia ise özellikle İstanbul’da önemli uluslararası bir takım kongrelerin de gerçekleştirildiği bu tarihlerin seçilerek kamuoyunun ilgisi dağıtılmaya çalışıldığıdır.
Gerçek nedenler
1991 yılına gelindiğinde, bir tuğgeneral kendisiyle yapılan röportajda olayların MAH tarafından düzenlenmiş olduğunu şu sözlerle dile getirerek olayları aydınlatır aslında:
“Elbette 6-7 Eylül Olayları Özel Harp Dairesi tarafından planlanmıştı. Olağanüstü planlı bir operasyondu ve amacına ulaştı. Sorarım size; bu sıra dışı başarılı bir eylem değil miydi?”
1947’de CHP azınlık bürosunun hazırladığı rapordan:
"Anadolu'da hemen hemen hiç Rum kalmadı. Birkaç da Ermeni kaldı. Ama çok çoğalıyor. Onları İstanbul'a göç ettirmemiz gerekiyor. Ne kadar İstanbul'da toplarsak o kadar kontrol altında olurlar. Ama sermayelerini burada bırakmalılar.
“İstanbul'un fethinin 500. yılında İstanbul'da bir tek Rum olmazsa ne iyi olur."
1934 Trakya Olayları, 1942 Varlık Vergisi ve 1955 6-7 Eylül olayları homojenleştirme yapbozunun birer parçasıdır. Bu topraklarda yaşamış büyümüş, bu toprakların insanları evlerinden edilir böylelikle, senelerce komşuluk yapmış dostlar birbirinden ayrılır. Çiroz kurutan Ermeni kadınları ya da Rum balıkçılar yoktur artık mahallelerde. Anılara hapsolurlar, bizlere de yalnızca bu anıları okumak ya da dinlemek düşer şimdilerde.
Bu yapboz tamamlanmaya devam ediliyor bugün. Dostların arasına ekilen nifak tohumları yeşeriyor. Yıllarca omuza omuza yaşayanlar birbirini öldürüyor, önyargılar var artık hepimizin kafasında. Kimlik her isimden önce geliyor “Türk, Kürt, Ermeni”… İnsanın yalnızca insan olduğu, dost seçerken soyun sopun önemsenmediği yıllar gitgide maziye karışmakta. Anadolulu insanın sahip olduğu hoşgörünün yerini şüphe, güvensizlik ve önyargılar alıyor.
Yukarıda mevzubahis olan tuğgeneral verdiği demecinde haklıdır belki de.
Kaynakça
6-7 Eylül Olayları / Cumhuriyet Dönemi Azınlık Politikaları ve Stratejileri Bağlamında/ Dilek Güven/ İletişim Yayınları
Doğan Hızlan/ Hürriyet Gazetesi / 26.04.2010 / 26.06.2010
Ayşe Hür/ Taraf Gazetesi / 07.09.2008
www.bianet.org/ Oktay engin röportaj
www.vikipedi.com
daha fazlası için:
Film: Güz sancısı / Yön: Tomris Giritlioğlu/ 2005
Bir tutam Baharat/ Tassos Baulmetis/ 2003
Belgesel: Utanç Gecesi 6-7 Eylül Olayları / Can Dündar
Kitap: 6/7 Eylül Olayları M. Hulusi Dosdoğru
Bağlam Yayınları

Simgelerle İletişimin Sınırları Üzerine (Felsefe)

2010-08-26T14:45:00.001-07:00

İletişim hayatımızda ve uygarlığımızda önemli bir yer tutuyor. İletişimsiz zaman geçmiyor, gelişme olmuyor. Bu iletişimde sürekli genel olarak “dil” kavramına indirgediğimiz simgesel sistemler kullanıyoruz. Ben simgesiz bir iletişimle hiç karşılaşmadım: “simge” kavramından bahsederken s,i,m,g ve e gibi kıvrımlı-yuvarlaklı, çizgeli-noktalı işaretler kullanmak zorundayım; yüksek sesle konuşan arkadaşımı dindirmek için ya tıslıyorum ya da işaret parmağımı dudağıma götürüyorum.

Aslına bakarsanız bu simgeler açık bir biçimde kavramlardan çok uzak. (Buradaki “uzak” bile bir benzetme ve simge, muhtemelen pek de bir şey ifade etmiyor, görüleceği üzere simgesel sistemleri simgelerle incelemek çok zor, ve hatta belki de imkansız.) Susma eylemini düşünelim, bir düşünce olarak da değil, bir hareket olarak ele alalım: Bir insan, veya sadece bir varlık, ses çıkarma durumunu terk ediyor. Bunun “sss” sesiyle, işaret parmağıyla bir ilgisi var mı? Evet, aslında var; var ki bu iki olay genelde bir susma eylemi doğuruyor. Ancak bu ilişki doğal bir ilişki değil. Dili -ve iletişim kültürünü- çok muhtemelen doğuştan almıyoruz, ki bebeklerle iletişime geçmemizin zorluğu bu yönde önemli bir delil, “sss” sesi veya işaret parmak sonradan susma eylemi ile eşleşiyor.

Burada dahi susma eyleminin varlığına dair önemli bir varsayım var. Yani bizim bildiğimiz anlamda iletişimin yürüyebilmesi için iki tarafta da ortak kavramlar olması veya bunların, gelişimsel bir süreçte oluşabilmesi gerek. Susmayı bilmeyen, susma eylemini tecrübe etmemiş, ya da etme potansiyeli olmayan susamaz. Eğer gerçeklik sadece ve sadece öznelse, özneden bağımsız kavramlar tanımlanamazsa iletişim muhtemelen zaten mümkün olamayacaktır. Kavram ve gerçekliklerin özneden özneye aktarılması ancak farklı öznelerde özde farklı imgeler ve yansımalar oluşması biçiminde olacaktır. Bu bir başka yazının konusu olabilir, bu yazımızda özneden bağımsız kavramların varlığını kabul edecek ve iletişimi bu kavramlar veya bu kavramlarla ilişkilendirilebilir gerçekliklerin aktarımı olarak ele alıyoruz.

İletişimde kavramlar veya kavramlar arasındaki ilişkiler bir özneden ötekine aktarıldığında belli bilişsel süreçler sonucunda tepki(ler) ve muhtemelen yeni bir ileti doğurur. Bu yeni ileti de diğer özne tarafından benzer bir süreçten geçirilir ve bu olay böyle zincirleme olarak devam eder. Dolayısıyla her kavram veya kavramlararası ilişki bir simge(ler grubu), yani ileti ile ilişkilendirilmiştir. İletişim teknik olarak sadece bu iletiler üzerinden gerçekleşir ve her iletinin beklenen bir tepkisi vardır. (Burada “beklenen”, “tahmin edilebilir” anlamında değil; daha çok iletinin doğurduğu algılanabilir tepkinin yine bir ileti/simge olduğunu zaten bildiğimiz anlamında, fakat açıktır ki biz hayatta söylediklerimize karşı tarafın ne cevap verdiğini az çok kestiririz.)

Bu kavram-simge ilişkileriyle biraz oynasak ne olur acaba? Bu ilişkileri öyle bir kaydırabiliriz ki yine aynı iletiler aynı tepkiyi doğurur, ama bahsedilen düşünceler farklıdır. Örneğin “Teşekkür ederim.” iletisine genelde “Rica ederim.” ile cevap verilir; ama “teşekkür etmek” ve “rica etmek” simgelerini birer hakaret simgesi olarak kullanan iki özne de çok benzer konuşmalar yapabilir. Burada bağlamın, yani simgelerle birlikte kullanılan diğer simgelerin simgenin algılanışında etkili olduğu, bu yüzden de simge-kavram ilişkilerini bu şekilde kaydırılmasının fark edileceği iddia edilebilir; fakat ideal bir kaydırma tüm kavramlar üzerinde etkili olacağı için bağlamı da değiştirecektir.

Böyle bir kaydırma var mı? Belki size böyle bir kaydırma belirtemem, ancak böyle bir kaydırmanın olabilirliği iletişimimize olan güvenimizi tamamen sarsıyor. Belki de aslında birbirimizi hiç anlamıyoruz ve anlayamayacağız; çünkü (hepimizden bağımsız bir gerçeğin varlığına rağmen) kavramlar için farklı simgeler kullanıyoruz ve bu sistem kendi içinde öyle tutarlı ki farklılıkları fark edemiyoruz. Belki de ne uygarlık diye bir şey var, ne de gelişim; çünkü yazılı-simgesel belgeler uygarlığın en önemli parçalarından birini oluşturuyor ve biz onların arkasındaki düşünceleri asla bilemeyeceğiz.

Peki ya simgesel sistemlerin somut yansımaları; o kadar bina, sanat eseri nasıl var olabiliyor? Bu noktada simgesel bir sistemin çalışması için “anlam”a ihtiyaç olmadığını fark etmek gerek. Bir denklemin tutması, bir yasanın doğru olması sadece onu belirten simgeler arasındaki ilişkiye bağlıdır, yani “2+2=4” olması için iki elmaya, iki parmağa gerek yoktur; bu sadece 2,+,= ve 4 simgeleri arasında bir ilişkidir. İşte sadece böyle ilişkiler kurularak matematik, geometri inşa edilebilir; hatta kütle, kuvvet gibi bazı kavramlar -sözlü olsa da- simgesel olarak tanımlanıp fizik yapılabilir. Evrenimizin tutarlı olması durumunda da arkasında bir anlam olmasa da bir simgesel sistem evrenimizle örtüşebilir.

Madem simgeler son derece tutarlı olabiliyor, neden gerçekliğin kendisi simgeler olmasın, simgelerin ötesinde düşüncelere ihtiyaç duyalım? Bu da pek tabii mümkün, ancak nasıl yukarıdaki gibi bir kaydırma “olabilir” ise, simgelerin ötesinde anlamlar o kadar “olabilir”. Ayrıca derin düşündüğümüzde, kafa patlattığımızda dilin, yani simgelerin ötesinde bir şeyler düşündüğümüzü sanırız. (Birçok insandan duydum bunu.) Eğer hislerimize güvenebilirsek ki bu da şüpheli, dilin ötesinde bir gerçeklik olmalı.

Bu noktada bir tek simgesel sisteme “farklı anlamlar yüklemek” olası olduğu için yüklenen her farklı anlam bir gerçeklik belirtebilir mi? Mümkün olabilir bu, bu da bizi gerçekliğin sadece ve sadece özneye (yani onun simgelere yüklediği anlamlara) bağlı olduğu düşüncesine geri götürüyor.

Sonuçta görüyoruz ki bire-bir bir iletişim kurmamız, yani söylediklerimizin karşı tarafta tam olarak anlaşılıyor olması (ve tam tersi), günlük hayattaki teknik sorunların (sesi duyamama, psikolojik durum vs.) ötesinde dahi mümkün olmayabilir. Bence bu da kurduğumuz iletişime ve de içinde bulunduğumuz iletişimsizliğe dönüp bir sakin kafayla, bir de bu gözden bakmamızı gerektiriyor. Duyduğumuza, gördüğümüze, algıladığımıza dahi öyle kolay inanmayalım!

Neden Boykot? (Anayasa Tartışmaları)

2010-08-26T14:44:00.001-07:00

Neden Boykot?

“ve yalnızca keyfi bir iktidar sisteminin dayattığı ‘seçenekler’ arasında seçim yapmak zorunda olmayacakları bir aşamaya gelmek…” Noam Chomsky

Her şeyden önce, parlamenter demokrasiye inanmadığımı belirtmeliyim. Bu sistemin somut anlamda hiçbir işe yaramayacağını Emma Goldman’ın “Oy vermek bir şeyleri değiştirecek olsaydı zaten yasaklanmış olurdu.” sözüne dayanarak düşünüyorum. Dört yılda bir yapılan seçimlerde bütün egemenlik hakkımı tanımadığım vekillere devretmek, kafamdaki demokrasi anlayışıyla uyuşmaktan ziyade işin kolayına kaçmak gibi geliyor. Hele Türkiye’de seçim barajı ve siyasi fanatiklik göz önüne alınırsa tüm meclisi, halkı, göz boyama ve keskin retorik dahil her tür şaklabanlıkla ikna etmekle yetinen dört parti liderinin yönettiği söylenebilir. Diğer milletvekillerinin koyun mantığıysa geçtiğimiz aylarda çok net bir söylemle de ortaya kondu zaten.

İmdi, bu fikirden yola çıkarak parti veya ideoloji taraftarlığına da pek sıcak bakmadığımı ekleyip “Evet” ya da “Hayır” seçeneklerindeki gizli ünleme dikkat çekmek istiyorum. Bilinçaltına işlenmiş faşizm, ayırıcı ve yaftalayıcı niteliğini burada çok açık bir şekilde gözler önüne seriyor: Dışlanmamak için “Evet, ama AKP’li değilim”; “Hayır fakat CHP’yi tutmuyorum” deme zorunluluğu yani.

Zira bu zihniyet, yalnızca demokrasiye ve özgürlüğe yönelmesi gereken bir referandumu AKP için güvenoyuna veya CHP-MHP bloğunun gövde gösterisine çeviriyor. Partiler, sanki genel seçim varmış gibi şehir şehir dolaşıp belediyelerinin icraatlarından dem vurarak kendi fikrini dayatmak amacıyla miting düzenliyor. Bu bile boykota değer bir sorun aslında. Üstelik madde madde yapılacak bir oylama kesinlikle daha bilinçli bir referanduma götürecekken bizi, paket halinde sunulan değişikliklere “razı olmamızın” beklenmesi başka soru işaretleri doğuruyor.

Fakat bunun ötesinde, 12 Eylül anayasasına ne kadar karşı olsam, meşruluğunu sonuna kadar reddetsem de bu “yetmez” değişikliğin aslında sadece “17. bir sibop” işlevi görerek onun ömrünü uzatacağını düşünüyorum. Yani, aklıma yatmayan onca madde, “değiştirilmesi teklif dahi edilemeyen” hüküm varken, faşist zihniyetin ürünü kurumlar sadece maske ve sahip değiştirecekken tek bir sözcükle kendimi ifade edemem. İşin AKP veya CHP eleştirisini diğer arkadaşlara bıraksam da birinin hakimiyet alanını genişletme, diğerininse mevcut ayrıcalık ve sınıfsal çıkarlarını koruma mücadelesini sloganlaşmış kalıplar üzerinden yürütmesi beni tiksindiriyor. Ayrıca arka planda özelleştirmenin önündeki engeli kaldıran değişiklik de Koç grubunun yüzünü güldürse de ne yazık ki basına yeterince yansımıyor, bu manevra aslına bakarsanız arkadan vuran, sinsi bir hamle gibi görünüyor.

Yanı sıra, yani benim kişisel nedenlerim dışında anayasadaki değişikliklerin, özellikle karşı kutupların sınıfsal düzlemdeki burjuva kökleri göz önüne alınırsa sosyalist kesimi, grev hakkı bekleyen memurları hiçbir açıdan tatmin etmediği; kimlik mücadelesini sürdüren Kürtler’in ve Alevi’lerinse kendilerine yönelik tek bir olumlu değişiklikle dahi karşılaşmadığı tezleri de boykotu düşündüren nedenlerden. Kurgu gündemlerin, medyanın şişirdiği siyasi olayların uyutucu tehlikesine aslında Tarkovski de değinmişti: “Haberlere boğuluyoruz, oysa hayatımızı değiştirebilecek en önemli mesajlar ulaşmıyor bize.”

Boykotu kendi tercihi olarak düşünenlerin aklında oluşan en büyük şüphelerden birisiyse bu hareketleriyle hiçbir şeyi değiştiremeyecekleri, oy vermeye üşenen tatilcilerden verisel anlamda bir farkları kalmayacakları. Buna esprili bir çözüm pusulada yer alacak bir “Boykot” seçeneği olabilirdi, fakat şu durumda boykotu düşünen partilerin, STK’ların ve en önemlisi bireylerin bir şekilde ortak platformlar oluşturup düşüncelerini duyurmaları, yapıcı eleştirileri ve mantıklı bildirileriyle kamuoyunu bilinçlendirmesi gerek ki ideal bir demokrasi, yalnızca böyle tavırlarla ilerleyebilir zaten. Bazılarınca pasif ya da en iyi ihtimalle sinik olarak ele alınan, hatta kınanan bir tavrı aktif bir direnişe dönüştürmenin tek yolu da bu. Siyaseti, partilerin eline terk edemeyiz…

Nerdesin - Kapı Kapanır (Şiir)

2010-08-26T14:43:00.003-07:00

Nerdesin

Nerdesin ey bahar kokan çiçeğim

Geçmişimi süsleyen hayali geleceğim

Sensiz geçen her anı ömründen sileceğim

Bir anda bulup bir anda yitirdiğim, nerdesin?

Sensizlikle geceledim soğuk akşamımda

Uyandığımda cansız yokluğun vardı yatağımda

Bütün güzelliğinle açtın ömrümün baharında

Ölüm bile uyandı kollarımda, sen nerdesin?

Ne zamandır solmakta yokluğunda bedenim

Sensiz geçen her anda, her solukta…

Ey varlığına doyamadığım, kollarıma alamadığım

Nerdesin ey anılarıma sığdıramadığım

Madem aydınlatmayacaksın gönlün gecelerini

Rüyalarımda bari yalnız bırakma beni

Hain rüzgâr çaldı benden ellerini

Hala boynu bükük beklemekteyim seni

Ne yapmaktasın, neyi beklemektesin

Hasretime binler eklemektesin

Ellerine dokunamadığım, gözlerine bakamadığım

Nerdesin ey anılarıma sığdıramadığım

Kapı kapanır

Kapı kapanır ve ben giderim

Sırtımda solgun bir ceket vardır

Hava sıcak, mevsim bahardır

Derken ılık bir yağmur başlar, özellikle beklerim

Kapı kapanır ve ben giderim

Ne hüzünlenir ne şikâyet ederim

Ne de bir dal zehir alevlenir dudağımda

Bir damla yaş dahi bırakmam ardımda

Her şeyi toplar kâğıtlara gömerim

Kapı kapanır ve ben giderim

Yolumu tayin eder vefakâr ellerim

Kapatırken gözümü vedalaşan karanlık

Aniden yolumda dikilir dağ misali yalnızlık

Acizliğime bir kez daha hayret ederim

Kapı kapanır ve ben giderim

Habersiz bekler beni gidecek yerim

Ölüm yelinle sallanan meçhuller sokağında

Soysuz sevdamı da bırakırım şehrin kucağında

Denizin kirli ellerine emanet ederim

Kapı kapanır ve ben giderim

Ayrılırken tek yoldaşımdır kederim

Lakin yalnız bırakmak istemez hatıralar

Bir de etrafımda kümelenir insanlar…

Soranlara “Döneceğim” derim

Kapı kapanır ve ben giderim

Kan ve Şiir (Şiir)

2010-08-26T14:43:00.001-07:00

erken doğumum ertelenmiş
ve kanım, teninin altında
bir neşter darbesine saklanmış

ötenazi,
eline bir kere kan bulaşmış
ruhuna şiir bulaşmışın içkisi
ölümün en fiyakalısı,
akşamdan kalandır!

adı konmuş gecelerin telaşı
giydirip giydirip soyar aşkı
aldırmadan kışın düşmanlığına
yazın sıcağına kanımı damlatır
bir meyhanenin arka kapısında
ölümü küfürle ananları
sonbahara götürür

-bir öfleme nevrozuyla
mezarını kazan şiirin
kelime kelime kaybolması
an meselesi!

bu şiiri kanımla yazdım yüreğine
çocuk, neşter darbesiyle söker
sen sökme, seni öldürebilir

hayfa!
bir tarihi temize çeker
pisliğine aldırmadan haylaz çocuk

sana acımam,inan,ölsen de
yine de iyi bak kanına karışan şiir(im)e!

Başkaldırış (Şiir)

2010-08-26T14:42:00.003-07:00

doğma büyüme yabancısıyım bu şehrin
sömürücüsüyüm kendi kanımın,sözgelimi
kendi aura'mın yerlisiyim
göçebesiyim farkındalığın

param yok diye ödeyemedim vergimi
o yüzden hapis yattım kardeşlerim
sicilim beklediğinizden de temizdir
girdim,canıma okudular,çıktım
hakim bey ben suçsuzum,diyemeden bir kere

kırk gün kırk gece dans ettik
sessizliği içinde virajlarımın
kırk gecede kırk bin cenaze kalktı
çürüdü omuzlarım tabut taşımaktan
beraat ettim katilliğimden
iyi niyetimden suçlu bulundum

devrimcisi de devinimcisi de benim yaşantımın
midemin gurultusuna kulak versem
kırılırsınız hepiniz açlıktan
ne çok sevgilim var,sevmeyi unuttuğum
öpsem bir bir,cereyanında kalırsınız ensestin

doğma büyüme yabancısıyım bu şehrin
katlivacibinizin ulağı sayılırım

S. (Öykü)

2010-08-26T14:42:00.001-07:00

“Diyecek tek bir kelimem bile yok” dedi, içinden geçen hiçbir şey yoktu, sadece hayata odaklanmıştı ve bununla başa çıkabileceğini biliyordu. Emin olmadığı tek şey, bunun nasıl olacağıydı.

Ne yani, bitti mi şimdi? Evet, bitmişti. Pişman mı olmalıydı, üzülmeli miydi, yoksa mutlu mu olmalıydı? Belki de yalvarmalıydı. Bitmesin istiyordu, ancak yapabileceği bir şey olmadığı için kendini paralamanın anlamsızlığının farkındaydı.

İçinden geçeni sordu: “Ne yani, bitti mi şimdi?”. “Evet bitti…” dedi S.. Ve o bu cevapta bir açık aramaya başladı çaresizce, bir delik, hala ışığın sızdığı. Kesin cevapları sevmezdi, bilirdi bu kadar büyük ve kesin konuşulmaması gerektiğini. Ancak eğer bu cevabı veren S. ise farkındaydı ki ne olursa olsun bitmişti. İstemiyordu işte o bitmesini, bunu S. de bilmesine rağmen neden bunu hala yapıyordu?

Şimdi geriye kalan neydi? Birkaç anı kırıntısı mı? O kadar basit olduğunu sanmıyordu, çünkü ne kendisinin, ne de S.’nin beylik insanlar olduğunu düşünmüştü. Yanlış düşündüğünü şimdi anlıyordu, S. hiçbir zaman buna inanmamıştı.

Kızgındı ama bittiği için değil, kişiliğine yapılan hakaretten dolayı. Küfür etmek, bağırmak, birilerini suçlamak istiyordu. S.’ye yöneldi ve “Seni hala seviyorum.” dedi, sırıttı. Emindi ki bu S.’ye edebileceği en büyük küfürdü. Bu bütün ayrılanlara en büyük küfürdü, “Seni her şeye, her yaptığına rağmen, nefret etmem gereken yerde ve senin istediğinin bu olmasına karşın hala seviyorum.” anlamına geliyordu. Hissedilen sevgiyle nefreti tek bir cümlede toplamak bu kadar kolaydı işte. “Seni HALA seviyorum”.

Onun gururu yoktu, S. şimdi geri dönse, verdiği o sert ve keskin cevaba rağmen kabul ederdi S.’yi. “Aslında gurursuzluk değil bu, hoşgörü ve bağışlama.” diye düşündü kendi kendine. Ancak “Gitme!” diyemeyecek kadar gururluydu, çünkü biliyordu ki bunu demek zavallılıktı, yoksunluktu. Ama anlatmalıydı istemediğini. Bunun için en iyi yolun susmak olduğunu sanıyordu, sustu. S. saçmalarken, ona klişe nedenler sunarken o konuşmadı, dinlemiyordu bile, sadece anlam vermeye çalışıyordu, çevresine ve hayatına. Bitmişti ya, gerisi önemli değildi, nedeni veya nasıl olduğu. Önemli olan şimdi hayatına yeniden yön vermekti. Bıraktığı yerden aynı şekilde devam edemezdi, kişiliğinin çok büyük bir değişikliğe uğrayacağını biliyordu. Dururdu belki zaman şimdi, düşünecek, S.’nin yüzüne doya doya bakacak, zamana ihtiyacı vardı. Belli ki sevmiyordu artık S. onu, bunu düşündükçe kahroluyordu. Hayatında yaşadığı en kötü duygu olduğunu düşünüyordu bunun, öyleydi de. Bu yüzden hissedemiyordu bile, sanki S.’nin sevgisiyle beraber bütün duyguları kaybolmuştu. Daha önce hiç böyle bir karmaşa yaşamamıştı çünkü daha önce hiç bu kadar sevdiği birisini kaybetmemişti. Bir yanda S.’ye duyduğu nefret, öbür yanda aşk… Karşılıklı iki rüzgarın çarpışmasıyla oluşan hortum gibi, duyguların çarpışması içini alt üst etmişti. Kusacak gibiydi, sanki ağzından çıkacak olanlar midesindekiler değil de, aklındakiler ve kalbindekilerdi. Aslında duygularını kaybetmesinin nedeni hissetmek istememesiydi, ne aşkı ne de nefreti. Veya hissettiği, hissetmesi gereken duyguların hiçbirini hissetmek istemiyordu. Bir şeyler söylemesi gerekiyordu, biliyordu. Ancak o kadar çok şey söylemek istiyordu ki, susmak söylemek istediği bütün her şeyin bir toplamıydı. Tıpkı siyahın bütün renklerin toplamı olması gibi.

Ama asıl soru bundan sonra ne yapacağıydı? Bitmişti, S.’nin sesinden, davranışlarından anlıyordu bunu. Kokusu bile terk etmişti şimdi onu. Düşündü kendi kendine, bu sefer cesaret edip düşündü, uzun ve sessiz... Siyah diyordu ki: “Bitir hayatını, gerek yok artık. S.’siz ne anlamı var ki zaten?”. Beyaz : “Böyle daha da mutlu olabilirsin belki, serbest ve özgür…”. Düşündü yine, uzun ve sessiz... Siyah’a hak veriyordu. Hayır hayır, siyah kötü, beyaz iyi falan değildi sandığınız gibi, sadece farklı düşünceleri temsil ediyorlardı ve bu sefer Siyah hakimdi düşüncelerine. “Acaba S.’nin saçlarından dolayı mı?” diye düşünmeden edemedi, onlar da siyahtı çünkü, “Acaba S.’nin saçları mı düşündüklerim? Yoksa siyah düşünceler mi?”. Her ikisi birden olduğu anladı, çünkü hayatının S.’nin saçlarında bitmesini isterdi. Gülüyordu, S.’nin buna anlam veremediğini tahmin edebilirdi.

Sordu yine, ama bu sefer kendine: “Bitti mi?”. Bu cevap da öbürü kadar keskindi: “Hayır.”. Yine sırıttı, S.’ye baktı, “Seni hala seviyorum.” dedi. Düşünceleri şimdi Beyaz’dı ve gülümsüyorlardı.

Vitriol

14.07.2010

The Yes Men ve Modernizme Eleştirel Bir Bakış (Deneme)

2010-08-26T14:41:00.000-07:00

Hep para peşinde koşturan bir kötü adamsanız, kostümünüz bol cepli olsa iyi olur. Halkın sevgilisi bir süper kahramanınsa kaslarını sergilemek için tayta ve şöyle bir savurmak için pelerine ihtiyacı vardır. Peki, ne özel güçlere sahip, ne de zevk sahibi bir terzisi olmasına rağmen dünyanın gidişatından memnun olmadıkları için bazı şeyleri değiştirmek isteyen modern çağın gizli kahramanları ne giyer: Cevap veriyorum, bit pazarından aldıkları ikinci el takım elbiseleri!

The Yes Men, iki über-kahramanın ortaya koyduğu bir proje. Baş düşmanları arasında Bay Kapital, (Milton) Friedman, Kaptan Refah Devleti ve Neo-Glo var.

Hangi kisve, hangi süslenmiş maske altına belirirse belirsin bu düşmanlarıyla karşılaştıklarında, onları alaşağı etmek, kamuoyunu bilinçlendirerek bir toplumsal vicdanı ayağa kaldırmak içinse her zaman mizah ve zeka dolu yöntemleri tercih ediyorlar. Bu amaçla önce, hedefledikleri kişi veya kurumun (G. W. Bush veya Dünya Ticaret Örgütü dahil.) oldukça inandırıcı bir sitesini hazırlayıp bunu denize atmaları gerekiyor. Sonraysa…Bekliyorlar… Bekliyorlar…. Bekliyorlar…. Ve o kadar; öyle ki Google’da rastladıkları ilk siteye tıklamaya meraklı muhabirler, akademisyenler The Yes Men’i aradıkları kurumla karıştırarak bir konferansa ya da söyleşiye çağırıyor. Yaptıkları temelde yalnızca post-modern balıkçılık yani.

İş, bizim ikilinin, temsil ettikleri (!) kurumun çelişkilerini, ahlaken yanlış buldukları tercihlerini insanların yüzüne vurmak için yola çıkmalarıyla ilginçleşiyor zaten.

Genel olarak hedefleri, üzerinde düşünülmüş, şok edici kimi fikirleri oldukça ciddi, sanki taklit ettikleri firmanın en stratejik planıymış gibi sunarak basının tepkisini çekmek; en azından dinleyicilerin dikkatini bazı noktalarda toplamak. Örneğin WTO olarak günümüz politik sisteminin yozlaşmış olduğundan dem vuruyorlar. Neden mi? Reklam şirketlerine, seçim kampanyalarına, halka ilişkilere ayrılan parayı direk olarak seçmenlere ödemek varken aracılarla vakit ve nakit kaybeden adaylara sinirlendikleri için! Başka bir projeleriyse vücudu tamamen kaplayan altın bir kostüm içerisinde dolaşan, son model şirket yöneticileri; tabii kasıklarından çıkan kocaman mekanizmanın ucundaki ekranla ulaşılan hands-free denetim birimi, kıyafetin rahatlığı yanında bir başka avantaj! Açlığa karşı geliştirdikleri çözümü açıklarken ise konferansı dinleyen öğrencilerin yüzü görülmeye değer. Zira ürettikleri mekanizma, gelişmiş ülkelerin biyolojik atıklarından (Kısaca bok diyebiliriz, rahat olun.) besin değerlerini emerek tekrar kullanıma sunabiliyor. Tabii öğrenciler, bu ikinci el hamburgerler, yalnızca üçüncü dünya ülkelerinin piyasalarına sürülmek üzere üretileceği için rahat olabilirler.

İşin ilginciyse bu projelere verilen tepki. Genellikle (Son anlattığım dışında.) fikirleri ne kadar absürt olursa, saçmaları ne denli sarhoşlaşırsa gördükleri ilgi ve beğeni o kadar artıyor. Hatta alkışların ardından kimi dinleyiciler The Yes Men ile konuşmak için bekliyor, olası ortaklıklar için kartlarını veriyorlar. Yani 10 dolarlık ucuz bir takım elbise, güçlü bir retorik, tabii hepsinden önemlisi büyük bir firmada sahip olunan yüksek unvan çoğunlukla, insanları ikna etmek için yeterli. Bu insanların innovasyon ve Ar-Ge’ye inançları çok mu ortodoks, nedir?

Ama The Yes Men’in istediği bu değil, hayır, paçayı kurtarıp oradan uzaklaşmak istemiyorlar. Aksine bu insanlara, savundukları şeylerin ne kadar saçma, inandıkları değerlerin nasıl da yönlendirmeye açık olduğunu göstererek bazı şeylerin farkına varmalarını sağlamak.

Bu nedenle, oldukça çarpıcı bir eylemlerine daha dikkat çekmek istiyorum:

3 Aralık 1984’te, Hindistan’ın Bhopal bölgesinde, dünyanın en büyük endüstriyel felaketi yaşandı. Amerikan şirketi UCC’nin sorumsuzluğu 500.000 kişinin hayatını kabusa çevirdi; binlercesini öldürdü veya sakat bıraktı.

Acı olansa şirketin, bundan toplam 470 milyon dolarlık tazminatla kurtulabilmiş olması. Tabii işin içine firmanın imajını kurtarmak için yapılan halkla ilişkiler masrafları, reklam giderleri eklenince fatura artıyor; ama bunun kime gerçekte yararı oldu ki?

Facianın 20. yılındaysa The Yes Men en büyük eylemini gerçekleştirerek UCC’nin yeni sahibi DOW’un kimliğinde BBC’ye, belki de dünyanın en çok tanınan ve izlenen kanalına, çıktı ve milyonların önünde, bölgeye yapılacak 12 milyar dolarlık yeni manevi tazminat planını açıkladı. Herkes sevinçliydi elbette, sunucu, kameramanlar; Bhopal’daki insanlar… Hiç beklenmedik bu umut fırtınasının, 20 yıllık sessizliğin ardından her yeri kasıp kavurmasıysa- ne yazık ki- yalnızca iki saat kadar sürdü ve gerçek DOW yetkilileri bu beyanatı yalanladı. Gerçi bu durum hisselerinde 2 milyar dolarlık, küçük bir kayba neden olsa da olayın büyümemesi için The Yes Men’e dava açmadı. Aksine, Andy bu kez kendi kimliğiyle BBC stüdyosuna geri dönerek bunu neden yaptıklarını açıkladı ve eylemlerinin amacına, aslen firmanın ne yapmış olması gerektiğinin altını çizdiklerini belirterek değindi. Yani gerçek bir aktivist gibi davrandı; kaçmadı, sorumluluk aldı, gerekirse hapse girme riskini bile göze alıp derdini, firmanın gerçekte yapması gereken şeyin aslında nasıl da herkesin umudu olduğunu, anlatmaya çalıştı. Ardından The Yes Men’in Hindistan’a yaptıkları gezide minnetle karşılanmalarıysa ana akım medyanın hemen savunmaya çekilerek öne sürdüğü “kurbanlar” tarafından da benimsendiklerini gösteriyor. Bu felaketi gündeme taşımak için daha iyi bir yöntem olamazdı ve Bhopal’den bir insanın dediği gibi “Buna kesinlikle değdi.”

GELİŞİM MODERTNİTESİ IŞIĞINDA DON KİŞOT PARADOKSU (MU?)

The Yes Men’in asıl sorununun sermaye piyasası ve onun emrindeki hükümetlerin neoliberal politikaları olduğunu söylemiştik. Zira savundukları teze göre böylesi vahşi bir kapitalizm, insan hayatı dahil tüm değerleri göz ardı edebilecek bir açgözlülüktedir. Kapitalizmin torunu Milton Friedman ile uğraştıkları kısımda bazı para babalarının, savundukları laissez-faire ilkelerini (Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler.) ile tapındıkları serbest ticareti yüceltmek için gerekirse küresel ısınmayı iyi bir şey olarak pazarlayabileceklerini görüyoruz. Bu insanlar, çuvalların tepesinde oturan, dünyayı kontrol eden ideolojiyi temsil eden, saygın kişilikler ve sıcağın her zaman daha hoş olduğunu, hatta aslına bakarsanız soğukla ilgili ölümleri azaltacağından, bunun olumlu bir süreç olduğunu söyleyebiliyorlar.

Aslında The Yes Men, belgesellerinde pek değinmese de bütün bu açgözlülüğün temelinin, modernizmde aranması gerektiğini düşünüyorum. 19. yüzyılda iyice şekillenmeye başlayan bu paradigma, temel itibariyle sürekli gelişimi öngören ve bu nedenle ortaya çıkan ironik çelişkilerin zenginle fakiri, hızlıyla yavaşı durmaksızın bir girdap içerisinde karıştırdığı sürekli bulantıyı anlatıyor. Modernizm; bir parkta oturan iki farklı sınıf insanının karşılaşması, Orta Çağ’dan kalma bir şehrin standardizasyon ilkeleri doğrultusunda yeniden biçimlendirilmesi, “katı olan her şeyin buharlaşması”*; modernizm, tek sabitin değişim olduğu dinamik bir dönüşüm projesi…

Faust’un kendi hayalindeki dünyayı yaratma hırsında, Haussmann’ın Paris’i inşasında ve aslında burjuva düşünüşünün (Bunu olumlu veya olumsuz anlamda söylemiyorum.) ortaya koyduğu tüm yapıtlarda bu fikrin izleğine rastlıyoruz. Ne kadar karşı olsanız da aynı bulamacın içinde kalacağını biliyorsunuz içten içe ve bu içinizdeki paradoksu ortaya çıkartıyor.

Modernite müthiş bir uyum stratejisi, evrim zekası demek. Yani dünyanın diyalektik olarak sürekli öz yıkım ve yeniden inşa yoluyla kendini durmaksızın yenilemesi gerekiyor. Bu da alt başlık olarak bize yeni girişimciler için alan yaratacaksa krizlerin dahi yararlı olduğunu ve felaketlerin de kar sağlayabileceğini söylüyor. Hatta mevcut sisteme karşı olan fikirler bile eğer sermayeye para kazandıracaksa pazara sunulabilir ki bu da aslında kültürün ve tüm entelektüel değerlerin metalaştırılması anlamına geliyor.

Şimdi, varmak istediğim iki sonuç var:

a) Modernizmin peşinden giden kapitalist sistemin, doğası gereği sürekli ilerlemeye çalıştığı; bu “inşaatı”, tarihte burjuvaların oynadığı rolü şimdi yine benzer bir üst sınıfın, yeni bir kimlik aracılığıyla üstlenerek ve devlet müdahalelerini “ket vurucu” görmek suretiyle sürdürdüğü iddiası; bu yolda, yönetenlerin, sömürü ve insan yaşamını da gözden çıkaran bir anlayışı benimsemesi. (Bunu en iyi gösteren The Yes Men eylemi için New Orleans olaylarına bakabilirsiniz.)

b) Hepimizin, bu işleyişe en karşı olanlarımızın bile aslında ne yaparsak yapalım onun içerisinde, paradokslarıyla birlikte yaşadığı gerçeği ki aslında The Yes Men’in üstlendiği görev ve bunu DVD satışı ya da bağışlar yardımıyla sürdürmesinin de aynı zorunluluğun bir göstergesi olması.

İşte bu iki şıkkın farkında olmak bizi sanıyorum ya postmodern bir kültürel umutsuzluğa, kafes imgeleriyle iç karartan entelektüel pasifizme (Michelciğim Foucault alınmasın.) sürükler ya da yanlış hayatın doğru yaşanmayacağını kabul ederek olsa bile bir şeyleri değiştirmeye çabalama girişimine. Zira ekonomik ya da politik anlamda modernizme karşı olsak, herhangi bir açıdan kendimizi modernist olarak tanımlamasak bile zaman ve mekan itibariyle “modern” olduğumuzdan dolayı onun değişim kapasitesini anlayarak gidişatı, kendi isteğimiz doğrultusunda değiştirme imkanına sahibiz.

Ben The Yes Men’in aktivizminin bu yönde yorumlanması gerektiği düşüncesindeyim. Bir yandan da kullandığı yöntemler, bana 1994 yılındaki bir anarşizm festivalini ve onun broşürünü aklıma getiriyor: Önünde teorik kitaplar olan bir anarşist, temel ilkeleri açıklarken klişeleşmiş bir anarşist bombacının saldırısına uğrar. Alttaki mesaj “Mücadelede, mizah duygunuzu kaybetmeyin.”dir.

The Yes Men, modernizmin getirdiği paradoksları anlamış – ya da sezmiş-; insani duygulardan arınmış Faustvari bir gelişim hırsının getirdiği sonuçlarıysa en derin gerçekliğiyle gözlemlemiş ve buna göz yummak istemeyen iki “vatandaşın” yasalar dahilindeki girişimidir. Bugüne kadar aldıkları tek cezanın bir eylem sırasında arabayı yanlış yere park etmelerinden kaynaklanması, sanırım bu söylediklerimi kanıtlıyor…

* Katı Olan Her Şey Buharlaşıyor. Marx’ın Komünist Manifesto’da kullandığı tabir, aynı zamanda Marshall Berman’ın modernizm üzerine bir hayli fikir verdiği eseri. Konu hakkında benim zırvalamalarımdan fazlasını merak edenler için…

Bir Demet Rastlantı(Öykü)

2010-08-26T14:38:00.003-07:00

Kötü olmanın en ilginç özelliği nedir, biliyor musunuz? Yaptığınız şeyi birkaç gün sonra hatırlamamanız. Çünkü belleğinizde kötülük değil, iyilik hatırlanmaya değerdir artık. Nefret etmemeyi öğrenirsiniz, çünkü nefretin getireceği yanlışlıklar vardır. Sevmeyi önceden bilirsiniz, ama sevgi artık kahpedir. Riyakârdır. Hatta bazen arkanızdan iş çevirir. Ve bu da size her seferinde arkanızı kollamayı öğretir. Sağır ve dilsiz bir adamdan başkasına güvenemezsiniz. Hatta kör olması benim için daha da iyi. Genelde ölülere güvenirim ben sadece, bu özelliklere sahip olmaları açısından. Ama ne yazık ki onlar da arkamı kollayamazlar.

Başlangıçta kötü değildim. Aslına bakarsanız hala değilim. Kim kendini kötü görür ki? Hapishaneye uğramayı deneyin. Kader mahkûmudur onlar ya da şartlar bunu gerektirmiştir. Ama dünya üstünde hiçbir kötü yoktur. Ben de değilim…

Nasıl şimdiki ben oldum peki? Ben nasıl “ben” oldum? İşin kötüsü filmin o bölümü karanlık ve nemli bodrumda kala kala hasara uğramış biraz. Kafamın içinde filmi oynatmaya başladığımda o bölüm hep boşa sarıyor. Pek önemi var mı, sanmıyorum. Ben olup bitmiş şeylerle ilgilenmem. Geçmişi düşünen biri de değilim. İş gereği, bilirsiniz. Geleceği düşünmek de pek adetim değildir. Çünkü geleceği ve getireceklerini sadece Tanrı bilir. En azından ilk başta böyleydi.

Kötü olmanın en kötü özelliği nedir, bunu biliyor musunuz peki? Onu da söyleyeyim. Yaptıklarınızı unuttuğunuzda, başkalarının da unuttuğunu sanmanız. Nefret etmemeyi öğrendiğiniz için, onların da nefret etmeyeceklerini düşünmeniz. Ve yaptıklarınızı siz görmediğinizde, diğerlerinin de görmediği yanılgısına düşmeniz. Ve en büyük yanılgı burada başlar. Benim hikâyemin de tam başladığı yerde.

Onun beni görmediğini sanmıştım. Ne kendi yaptığımı görmüştüm, ne de onu. Hayır, o bir ölü değildi. Beni takip de etmiyordu. Tamamen rastlantıydı yollarımızın kesişmesi. Çizgili kağıtta harflerin ve çizginin kesişmek zorunda olması gibi bir rastlantı. Bulunduğum yer kesinlikle ona göre değildi. Duvarlardaki is ve o iğrenç sidik olduğunu bildiğiniz halde ter olmasını ümit ettiğiniz koku. Ondan farklıydı. Şehir çöplüğünün içinde payetli, parlak çantayla; kahverengi, üst kapağı neredeyse kopmakta olan ve bir de çıt çıtı tutmadığı için kapanamayan, yıllanmış postacı çantasının yan yana, dip dibe gelmesi gibi bir rastlantıydı. Ve o parlak çanta, postacı çantasındaki kişisel, dolayısıyla özel mektupları görmüştü.

Onun beni ilk gördüğü zamanı sonradan öğrendim. O aralar ben en büyük hatamı yapmaktaydım: Kendim görmediğim için başkasının da görmediğini sanıyordum. Bütün yanılgıları fark etmek uzun zaman alır. Kısa zamanda farkına varılanlar aslında sadece yalandır, hiç kimsenin bir ders aldığı filan yoktur. Benim için de onu fark etmek uzun zaman sonraydı.

Onu hiç fark etmedim aslında. Beni gördüğü günden sonra ne benden kaçtı, ne de bana yaklaşmaya çalıştı. Beni unutmuş, farkıma varmamıştı. Yaşadığımız yer koca bir metropoldü, bir daha karşılaşmazdık nasılsa ve o hayatına devam etmişti. Ben de onun varlığından bihaberdim. Diğer rastlantıya kadar…

Onunla tanışmam da bir rastlantıydı. O, sanki bir rastlantılar bütünüydü. Bu rastlantıysa en önemli evrakın, sevgilinize yazdığınız ayrılık mektubunun üstüne dolma kalemin, mürekkebini damlatması gibi bir rastlantıydı. İç burkucu olmasının yanında düzeltilemez.

Takıntısı tanışmamızdan sonra belli olmaya başladı. Her hareketinden… Ama öyle inceydi ki. Fark edemiyordum benim üzerimdeki gözlerini. Her şeyimi ezberliyordu. Gazeteci veya polis, dedim önce. Atlatmam kolaydı. Oysa bu bir yalandı, yanılgımı kısa süreli geçirmesine rağmen ders almamı engelleyen bir yalan. Onun takıntısı başkaydı.

Onunla konuştukça riyakarlığım baş göstermeye başladı. Daha yaklaşıyordu bana ve ben arkamı kollamamın yanında bir de onun arkamdaki kişi olma ihtimallerini hesaplıyordum. Çünkü ona yaklaşması için ben de fırsat veriyordum. Ve ilk karşılaşmamız hakkında hala bir şey bilmiyordum. Babası bildiği halde hala ondan sırrını saklayan küçük bir erkek çocuğu gibiydim.

Ona göre biraz daha kötüydüm belki; ama kan kokumu onun vücudunun derinliklerinde yok etmek istiyordum. Ona benzemek istiyordum. Düşünürken hep işaret parmağı ve orta parmağının tırnak uçlarını alt dudağında gezdirirdi. Ve ciddi bir şey söylemek istediği zaman önce küçük bir “pa” sesi çıkarır, sonra gözlüğünü işaret parmağıyla geri iter ve tam gözlerimin içine bakarak konuşurdu. Bu onun stiliydi. Bense düşünürken alnımı kaşırdım. Benim de takıntım başlamıştı.

Zamanla ona hislerim değişti. Kısa bir mektup aslında koca bir zaman diliminden bahseder. İşte ben de size beraber geçirdiğimiz uzun zaman diliminden bahsediyorum. Duygularımı söyleyemiyordum ona çünkü farklıydı bu, belki toplumdan çekiniyordu o da. Hiç kabul görmeyecek bir birliktelik olurdu hem. Ve farklılığımız bozardı oyunumuzu, iki elma birbirini sevemez miydi yani? İlla elma ve armut mu olmalıydı? İkimiz de sustuk. Söylemedik bir şeyler. Evde de bana bir şeyler söylemezdi, sokakta söylemesini de ben beklemezdim. Korkardı belki benim tepkimden… Sadece karnımın üstüne uzanır ve “anlat” derdi. Havadan sudan yalanlar atardım ona. Martıların neden acıyla çığlık attıklarını sordu bir gün bana. Bilmiyorum, dedim. Düşünmemiştim; her gün binlerce martıyı işitmeme rağmen. Ve geleceği düşünmeye başladım o gün.

Kötü olmanın en acı özelliği nedir, biliyor musunuz? Hep kötü kalmanız. Çünkü insanlar böyledir. Bir kısım Habil’den bir kısım Kabil’den gelir. Suçlamalarınızı kendinize saklayın. Ne Tanrı’dan hayır var size, ne de başkalarından. Çünkü kural böyledir. Her şeyi değiştiremezsiniz. Tahterevallinin bir ucu iyi, bir ucu kötü. Ve hep bir taraf aşağıdadır.

Kokumu temizlemeye o yetmiyordu. Hep aynıydım. İlk karşılaşmamızda yaşadıklarımı ben çoktan unutmuştum, o ise benim yaşadıklarımı hala hatırlıyordu. Gördüğünü bilseydim, bu kadar beklemezdim. Ya da hiç izin vermezdim ona.

Sonunda martıların neden çığlık attığını öğrendim bir gün. Ve bir rastlantıyla, onunla ilk rastlantımızı öğrendim. Polis memuru arkanızdakini vurmaya çalışırken, sizin vurulmanız gibi bir rastlantı. Sizi öldüren bir rastlantı.

O gün beni evine çağırmıştı yine. Antikalarla döşenmiş bir zevk harikası olan evi. Ve ben de onun evindeki her ayrıntıyı tamamlayan son ve en değerli parçaydım. Gözümü kapattığımda onunla beraber olan anılarımızın canlanması için her şeyimi verebilirdim. Eğer hatırlayabilseydim.

Koltuğa uzandım, yanıma gelmesini istedim. “Pa” sesi çıkardım ve onun gözlüğünü düzelttim. “Martılar neden çığlık atar biliyor musun? Çünkü onlar bizim içimizdeki acıyı bilirler. Bizi karanlıkta ağlarken görürler ve bizim çığlıklarımız boğazımızda düğümlenirken onlar gökleri yararcasına alabildiğine bağırırlar bizim adımıza. Çünkü biz yasaklara kalmışızdır. Biz yaptıklarımızın sorumluluklarını bile üstlenemeyiz.” Bana gülümsedi, kravatını gevşetti. Gözlerime baktı. “Erkekler ağlamaz.” dedi. “Sana hiç zarar vermek istemezdim” dedim.

Keşke hiç bilmeseydi. Ve ben rastlantısal hayatıma onsuz devam etmeseydim, bütün rastlantıları nefretle anarak. Geçmişi düşünmeye başladım o gün. Ve ertesi gün yine şimdideydim, dünden hiçbir kırıntı kalmadan. Gözlerimi kapattığımda yüzünü göremiyorum artık. Ne geçmiş ne gelecek vardı işte yine…

Kötü olmanın en ilginç özelliği nedir, biliyor musunuz? Yaptığınız ne olursa olsun birkaç gün sonra unutmanız.

Siyah -2 (Öykü)

2010-08-26T14:38:00.001-07:00

Fırtına, yağmur…
Yağmurlu havaları seviyordu ve ilginç bir şekilde ne zaman yürümeye karar versek ya da dışarıda bir yerde buluşsak bardaktan boşanırcasına yağmur yağıyordu. Tıpkı ilişkimiz gibi fırtınalı, sağanaktı havalar. Üşüyordum ama huzur da buluyordum.

Evet, o buluşmadan sonra birbirimizi tanımaya karar verdik. Ne kadar zor bir işe kalkıştığımı çok geçmeden öğrendim. O beni çok iyi tanıyordu, belki benim kendimi tanıdığımdan bile iyi; oysa benim öğrenmem gereken o kadar çok şey vardı ki onunla ilgili…

Bu ilginç ilişkiyi dört döneme ayırıyorum ben. Bu dönemler sadece ve sadece onun ruh hallerini, ilişkiye yansıtmasıyla ilgili.

Başlarda tek düşündüğüm onun çok farklı olduğuydu. Tüm insanlardan öylesine farklıydı ki bu farklılık ona değişik bir cazibe katıyordu. İçimde her gün daha da büyüyen bir istek vardı, onu tanımak arzusu. Nasıl düşündüğünü bilmek, bir konu hakkında o ‘böyle’ düşünür diyebilmek istiyordum fakat her defasında beni şaşırtıyordu, tahminlerim hiçbir zaman tutmuyordu. Tutarsızdı belki ama hayır onun tutarlı bir tutarsızlığı vardı. İşte ilk dönem bu, sadece farklıydı. Bu farklılıksa beni hiç rahatsız etmiyordu sadece ara sıra nasıl davranmam, ne tepki vermem gerektiğini bilemiyordum. Bahar mevsimi gibi kararsız bir hava vardı da dışarıda sanki ne giyeceğime karar veremiyordum. Çantamda hem şemsiye hem de güneş gözlüğü taşımak zorunda kalıyordum. Korkmuyordum da henüz ondan, yanında kendimi çok rahat hissediyordum. Onunla geçen her dakikamı dolu dolu yaşadığım için mutluydum. Her geçen gün yeni şeyler öğrendiğim için onunla ilgili huzur buluyordum.

İlişkimiz ikinci döneme geldiğinde değişti her şey. Aslında onu zerre kadar tanımadığımı anladım ve işte ona karşı korkum, tam bu dönemde doğdu. Bir günde değişti her şey, hatta bir anda. Sıradan bir konuşmaydı, yağmur vardı yine dışarıda ve o yine yağmuru nasıl sevdiğinden bahsediyordu. “Aslında ben de severim yağmuru” dedim , “Huzur buluyorum damlaların sesinde”. Durdu, gözlerini uzaklara dikti ve sanki ezberlediği bir şiiri okuyormuş gibi şu cümleler dökülüverdi ağzından “Oysa ne kadar da huzursuz görünüyordun eskiden yağmurun altında. Hani o yeni aldığın mavi bluzu giydiğin gün içinden yağmura lanetler okuduğuna eminim. Belki de benimle birlikte sevmişsindir yağmuru. Ne mutlu bana …” Durduk ikimiz de, ne diyeceğimi bilemedim. Mavi bluzu giydiğim gün, mavi bluzu aldığım gün… Ne kadar zamandır izliyordu beni? O gün yemeye başladım tırnaklarımı. Sonunda “Ne kadar zamandır?” diyebildim. Yine o kıvrım oluştu dudağının kenarında “Tahmin edemeyeceğin kadar uzun süredir!” dedi. Korkunun yerini, merak kapladı bir anda. Peki, neden ben? Neden beni seçmişti? Hiç de farklı değildim diğerlerinden. Ne tüm dikkatleri üstüme çekecek kadar güzeldim, ne de mükemmel bir zekaya sahiptim, onun ilgisini çekecek kadar popüler de değildim. Kendi halinde biriydim işte. Neden beni seçtiğini hiç anlamadım ama iyi bir seçim yapmıştı. İyi ki seçmişti beni, en azından o zamanlar böyle düşünüyordum. Beni ilk gördüğü anı bile bilmiyordum. İlk kez kantinde gördü sanıyordum beni oysa o çok daha uzun bir süredir izliyordu beni. Bir süre sonra buna alıştıysam da beni daha da korkutan hala beni izliyor oluşuydu. Üstelik zamanla bunu çok açıkça yapmaya başlamıştı. Bir pazar sabahı eve ekmek almak için fırına gidiyordum ve birden bir mesaj geliyordu “Sabahları daha güzel göründüğünü biliyor muydun?”. Bazen geceleyin uyanıyor ve korka korka perdeyi aralıyordum. Sürekli, bir his onun her an yanımda olduğunu söylüyordu, hep beni izliyordu sanki. Evin içinde dolaşmaktan bile korkar hale gelmiştim. Buzdolabıyla bulaşık makinesinin arasında, duşakabinin içinde, kanepenin arkasında dolaşıyordu o. Korkmam için hiçbir sebep yoktu halbuki, bana zarar vermemişti şu güne kadar. Uzun bir süredir izliyordu beni ama hiçbir şey yapmamıştı. Belki o gün göz göze gelmeseydik hiç konuşamayacaktı da. Hem artık tanıyordu beni ve seviyordu da neden zarar verecekti ki? Ama bunu kendime anlatamıyordum bir türlü, büyük bir rahatsızlık duyuyordum. Beni tamamen değişik bir insan haline getirmişti o. Evdekilerle iletişimim kopma noktasına gelmiş, arkadaşlarımın çoğunu kaybetmiştim. Ve bunlar daha başlangıçtı…

Üçüncü dönem! “Sahiplenme dönemi” mi demeliyim, bilmiyorum. Hayır, o tahmin ettiğiniz her ilişkide olan kıskançlık krizlerinden değildi bu. Attığım her adıma müdahale ediyordu. Kıskandığı için mi, yoksa başka bir nedenden midir bilmiyorum. Evden dışarıya çıkışlarıma, kaçta gidip kaçta döndüğüme, kimlerle, neden konuştuğuma, niçin öyle yapmayıp da şöyle davrandığıma ve daha birçok şeye karışıyordu. İlişkimizdeki diyalog soru cevaptan ibaretti artık. O bıkmadan soruyor, bense yanıtlıyordum . Üstelik onu ilgilendiren ya da uzaktan yakından etkileyecek olan şeyler bile değildi sordukları. Bu durumdan usanmaya başlamıştım. Biliyordum ki dengesiz davranışları eğer ayrılsam bile ondan- ki henüz bu cesarete sahip değildim- devam edecekti. Bir süre sonra eve bağlandım. Odamdan dışarıya bir adım bile atmıyor, sürekli aynı şarkıları dinleyip neredeyse yok olmak üzere olan tırnaklarımı yemeye devam ediyordum. Bu o değildi; o muhabbetinden hiçbir zaman sıkılmadığım, beni hayrete düşüren halinden eser bile yoktu. Artık ikimiz de sorunluyduk. Sorgulama anları dışında hiç konuşamıyorduk. “Neden böyle yapıyorsun?” diye sordum bir gün ona, güldü uzun bir süre ve sonra sarıldı bana. Her ilişkide olurmuş böyle şeyler, korkmama gerek yokmuş, her şeyi çok büyütüyormuşum…

Uzun bir süre devam ettik böyle. Bir şekilde durmalıydı artık ama nasıl? Yine bir anda oldu her şey. Her zaman olduğu gibi yine başımda durmuş bir şeyler soruyordu dişlerini sıkarak, gözlerindeki o öfkeyle; ben ise artık onu dinleyemiyordum. Sorular kafamın içinde defalarca yankılanıyordu ama hiçbirine anlam veremiyordum. Boş boş bakıyordum gözlerine, bitmesini bekliyordum, eve gitmek istiyordum. Bir anda tüm sorular aynı anda yankılandı kafamın içinde, nefes alamıyordum, en son midemin bulandığını hatırlıyorum ve birden her şey karardı. Kendime geldiğimde hüngür hüngür ağlıyordu. Ufak bir baygınlık geçirmiştim sadece, o ise başını ellerinin arasına almış hıçkıra hıçkırıyordu. “Bir şey olmadı bana.” dedim, başını kaldırdım, gözlerinin içine baktım. Bu kez başını omzuma yaslayarak devam etti ağlamaya. İşte “Teslimiyet Dönemi”! Bütün o takip olayları, soru-cevaplar bitmişti ve hepsi yerini gözyaşına bırakmıştı. Gözlerimin içine her baktığında uzun uzun ağlıyordu. Ne yapacağımı bilemiyordum, bir insan nasıl bu kadar ağlayabilirdi, anlam veremiyordum. Bazen öylesine içten ağlıyordu ki hani küçük bir çocuğun ağzından emziğini çekersiniz de usulca, masum masum ağlar ya tıpkı öyle. Zaman zaman dayanamıyor, ben de ona katılıyordum neye ağladığımızı bilmeden…

Ve bir gün uzun süredir ilgilenmediğim aynadaki yansımamla göz göze geldim. Önce tanıyamadım kendimi, gözlerimin beni yanılttığını düşündüm. Öyle böyle bir değişim değildi bu, tamamen farklı görünüyordum. Bambaşka bir insan oluvermiştim işte. Elimi yüzümde gezdirdim, göz altı torbalarıma dokundum, solgun yüzüme baktım, dağılmış saçlarıma. Hiçbiri bakışlarım kadar rahatsız etmedi beni. Bir zamanlar ışıl ışıl bakardım etrafa, neşe saçardım ve şimdi ürkek bakıyordu gözlerim, donuk ve ifadesiz …

İlk buluştuğumuz günü düşündüm, şen konuşmalarımızı. Nasıl değişmiştim ki bu kadar? Ne zaman böyle mutsuz bir insana dönüşüvermiştim? Artık bir yere gitmiyordu bu ilişki. Ben mutsuzdum, onun da mutlu olduğu söylenemezdi. Takıntılı bir insandı ve belki çok yaralayacaktı bu onu, ama artık bitmesi gerekiyordu. O gün gözlerine bakmadan konuştum, çünkü biliyordum ki ağlayacaktı ve ben kararımdan vazgeçecektim. Başımı kaldırmadan, korka korka söyleyiverdim: “Ayrılalım!”. Donuktu artık gözleri tıpkı, benimkiler gibi… Asıl korkutansa beni, sadece bakışlarını değiştirmemiş olmasıydı bu tek sözcüğün…

Zoraki Topal (Öykü)

2010-08-26T14:37:00.001-07:00

Bakımlı genç kadın, orta büyüklükte bir büroya açılan kapıdan kafasını çıkardı önce. İçerinin boşluğundan emin olduktan sonra yavaşça süzülüp kapıyı da arkasından sessizce kapattı. Dizlerinin hemen üstündeki siyah, deri eteğinin izin verdiği ölçüde hızlı adımlarla masanın başına geçti.

Koltuğa oturdu ve bilgisayarı açtı. Elini ağzına götürdü beklerken… Manikürlü ve yeni yapılı tırnaklarına kıyamadığı için onları yemese de dudaklarıyla oynadı bir süre. Şifreyi girdi ve bilgisayar, ona korkunç gelen bir gürültüyle açıldı. Gözlerini kaldırıp kapıya baktı. Ortalık şimdilik sakindi.

Her halinden çok telaşlı olduğu belli oluyordu. Şimdi istediği şeye kim bilir nasıl ulaşacaktı bu ultra-kalabalık teknolojik hafızada? ‘Arama Motoru’nu açtı hemen. Beyaz gömleğinin manşetlerini dirseklerine kadar kıvırmıştı. Açıkta kalan bileklerinden birinde kol saati, birinde gümüş bir bilekliği vardı. Her çeyrek dakikada bir saatine göz atıyordu.

Klavyeye götürdü ellerini ve aradığı dosyanın adını yazdı. “Xwqqxwxq”. Zira tek bildiği buydu. Arama başlatıldığında sıkıntıyla sağ elini siyah, iri dalgalı saçlarına götürdü ve onları geriye ittirdi. O an, asla kapı açılmamalı ve asla biri girmemeliydi içeriye. Flash diskini kasaya takıp istediğini göndermeye başladı sonra. “Dosya gönderiliyor… Son 4.5 dakika…” yazısı göründü monitörde. Hayır, bu kadar sürmemeliydi!

Onu beklerken, biri gelirsen nasıl bir yalan uydurabileceği konusunda kafa yordu. “Son 1.5 dakika…” Ve kapıya doğru ayak sesleri duydu. Kafası hemen hızla işlemeye başladı: ‘Ben, şu şu için geldim… Şu şu beni şundan dolayı gönderdi…’

Adımların sesi arttıkça kalbi duracakmış gibi atmaya başladı. Kaçmasının, saklanmasının imkanı yoktu ve bunu yapmak kendisini suç işlemiş gibi göstermekten başka işe yaramazdı zaten. Gönderme biter bitmez diskini çekti ve elinden gelenin; yapabileceğinin en hızlısıyla önce hoparlörü, sonra bilgisayarı kapattı. Kapı açıldığında henüz bilgisayarın ekranı kararmamıştı. Diski derhal gömleğinin cebine attı. ‘Soğukkanlı ol,’ dedi kendi kendine.

Kapıyı açan adamın çatık kaşlarıydı ilk karşılaştıkları. “Siz??” “Beni…. Şu gönderdi… Sizden… hm… şunu almam için…” derken masanın arkasından çıktı ve ilerlemeye devam etti kapıya doğru. “Fakat ben yokken…” diye başlamak istedi adam ama o, ayağını bir yere (istemeden!!) taktırdı ve düştü. Adam hemen yanına koştu tabii. “İyi misiniz?” Bütün gücünü verdiyse de gözyaşı akıtamadı ama yüzünü acıyla buruşturmayı çok güzel becerdi.

Sağ ayak bileğini tuttu ve “Ahh…” diye inledi. Gözlerini kapattı ve dişlerini sıktı acısından(!)… Hastaneye kaldırılmalıydı. Öyle de oldu.

---

Her ne kadar istediğine ulaştıysa da koşma özgürlüğünü kaybetmişti. Bilerek topallamak zorundaydı bu yüzden. İyileşene (!) kadar… Yani uzunca bir süre…

ÂSİ’YE

Aylak Adam (Eleştiri)

2010-08-26T14:36:00.001-07:00

Sıkıntıyla başlar Aylak Adam’ın hikayesi, üstelik ne mükemmel bir giriştir o! İlk üç sayfayı okumak, neredeyse tüm kitapta anlatılan öyküyü anlamak için yeterli olabilir. Cümleler arasına sıkıştırılmış küçük ipuçları ilk bakışta insanın gözünü korkutan bir labirent yaratır çevremizde, taşı bu kez suya atmıştır deli de çıkarmaya uğraşırken anaforlarında boğuluruz. Aslında bir aylak için böylesi bir yaşamın fazla karışık olacağını, onunkinin en iyi ihtimalle kapanmayan bir çember olabileceğini derinlere daldıkça anlarız.

Bilmeden, kendisine sorulmadan konduğu için ismine pek önem vermiyor; kişiyle “en az ilgili olan yanıdır” ne de olsa ad. Yazar da onun bu arzusuna boyun eğip C. diyerek geçiştiriyor onu.

Zaman bile bir garip akar onun için, hikayesi dört mevsimle nitelendirilmiş olsa da okur hep bir beşinciyi, araya girecek bir altıncıyı, kendine güzle kış arasında yer bulacak bir yedinciyi bekler. Bitmeyen, kırık çember tasavvuruna en kuşbakışı olarak bu zaman algısında rastlarız.

İstanbul, kitabın belki de ikinci ana karakteridir; fakat bir yandan da yerine başka bir kentin rahatlıkla konabileceği bir soyutluğa sahiptir. Simitçiler, pastaneler, garsonlar; tramvaylar ile plajlar sanki hep alışık olduğumuz figürler gibi durur; Taksim’in, Karaköy’ün renkleri. Şehrin kendimize has sandığımız karmaşası tanıdık tınısıyla gülümsetir, fakat düşününce bir Fransız bunlara neden yabancı olsun ki? Bana kalırsa Aylak Adam’ın geçtiği mekan, kafamızın içindeki şehirdir, zihnimizin başkentidir ve asıl olarak evrenselliğe de bu yerelliğiyle ulaşır Yusuf Atılgan. Gereksiz betimlemelerle bizi sınırlandırmaz; bu üslubu, mekanı, yaşayan bir kahramana, dinamik bir gölgeye dönüştürür.

Aylak Adam’ın zihni de bir başka çıkmaz sokak aslında. Ustaca anlatılan hikayesindeki detayları teker teker keşfettikçe geçmişten gelen kompleksler, anıların getirdiği yüklerle yönlendirilen yaşamını daha iyi anlıyoruz. Aslında ne kadar özgür sansa da insan kendini, varoluşçu hapishaneden kaçamıyor. Her şeyin arka planında anne yerine teyzeye yönelmiş bir Oedipus bastonu var mesela. C. topluma hakim olan aşk ve sevgi kalıplarını reddederken aradığı bu figürü, kimi zaman takip ettiği bir kızın gözünde, çoğunlukla çorapsız bir bacakta, bazen de şaşı kadının kucağına kafasını koyduğu anda yakalıyor ve aslında içten içe iradesine hakim olan güçlerin zincirlerine bağlı olduğunu anlıyor. Kitabın sonu da bu açıdan yorumlanabilir diye düşünüyorum, o bildiğimiz karakterin aydınlanma noktası gösterişli bir final yaratıyor bizim için. Aynı zamanda da umutsuz bir boş vermişlik hissi, onun Aylak’lığını alıp Adam’lığını bırakan karamsar vazgeçiş… Artık yeni bir sıfat bulması gerekecek kendine, arayışının bir yere ulaşamayacağının; “insanların hızlı yaşadıkları bir çağda”, “yıllardır aradığını bulur bulmaz yitirmesine sebep olan bu saçma, alaycı düzene” ayak uyduramayacağının ayrımına ilk kez bu kadar şiddetli varmıştır çünkü. Anlaşılmak istemiyor belki hiçbir zaman, ama kendisini anlamayacakları gerçeği onu kızdırıyor. Bu, onun dans edebileceği bir tempo değil; hayatta kalmak, devam etmek istiyorsa kafasında duyduğu piyano ezgilerine dönmesi gerek.

Tüme daha ne kadar var bilmiyorum, biz yolumuza bakalım.

Kitaba evrensel bir nitelik katan başka bir değere dikkat çekmek istiyorum, şehir hayatı ve toplumsal yaşam hakkındaki küçük tespitlere. Aylak Adam- asıl hikaye olmasına rağmen, arka planda bırakılan arayışının ötesinde- genellikle günlerini iğrendiği diğer insanlara bulup buluşturarak, sıkıldıkça birilerine kulp takarak geçirir. Kadın-erkek ilişkileri, paranın arabuluculuğu, sinema salonları erotizmi, “kendilerini ille eğlenmek zorunluluğunda sanan insanlar” ve hatta her zamanki gibi vedalaşan insanlar da onun gözlemlerinden nasibini alır. “Sinemadan çıkmış insan”, “bir yerin müşterisi olmak”, “kadınlardaki sıvışkan, arka sallayışlı dişilik”, “korkuluksuz köprüden geçmek” gibi özgün ve karikatüristik tasvirleri ile dikkat çeker. Tam gün çalışan bir seyyar bir yargıç gibidir o, sadece bu işten para kazanmaması onu işsiz, güçsüz, aylak yapar mı gerçekten?

Teknik açıdansa dönemin Türkiye’si için oldukça yenilikçi, yol açan bir anlayış görüyoruz. Bilinç akışı, zaman ile şahıs kipleri arası ani geçişler, günlük ve mektupların ustaca serpiştirilerek hikayeyi destekleyen rolleri… Beni tek rahatsız eden kısım, sanırım yazarın ara sıra lafa girmesiydi; affedersiniz ama siz kimsiniz, bu yorumları kimin ağzından yapıyorsunuz diye sormak istedim o sıralarda da kibar samimiyetsizliğimin farkına varıp utandım.

Bilmiyorum, Tutunamayanlar Ansiklopedisi’nde Türk edebiyatının en garip anti-kahramanlarından biri olan C.’yi ilk cilde koymak fazla iddialı bir tavır mı olurdu. Sonuçta bir arayışı, sarılacak-var olmayan, metaforik- bir kadını vardır onun ama gerçekte tutunamama sorunu; güçsüz bir ciğeri, yüksek ve ulaşılamayacak bir dalı ifade etmez mi aynı zamanda ve üstelik o, “gülünç olmayan tek tutamağı… gerçek sevgiyi” aramaktadır hala, henüz tutunamamıştır…

Geoffrey Oryema (Müzik)

2010-08-26T14:35:00.001-07:00

Aslında hikaye, çok gerilere uzanıyor. Uganda’nın pek renkli, yerinde duramayan lideri İdi Amin uygun bir başlangıç noktası olabilir sözgelimi. İzleyenler hatırlayacaktır, The Last King of Scotland filminde kendisi oldukça ilginç bir diktatör olarak resmedilmişti. Tabii ki işin içine Hollywood girince sempatik bir tiranın insanları sinema salonlarına çekeceği düşünülmüş, zaten filmin bir belgesel ya da nesnel biyografi niteliği de taşımaması itibarıyla İdi’nin sekiz yıllık iktidarında 300.000 kişiyi öldüren eli kanlı bir despot olmasının üstünde fazla durulmamıştı.

Benim değinmeden geçemeyeceğim eylemiyse zorbalığının küçük bir örneği sadece, kabinesindeki bakanlardan birini öldürtmesi ve müteakiben oğlunu sürgüne zorlaması…

Geoffrey Oryema, çocukluğunun gecelerini babasının çaldığı nanga isimli yedi telli arpı dinleyerek geçirmiş, yanı sıra ailesinin ayrıcalıklı konumu nedeniyle entelektüel bir çevrede yetişip gitar ile yan flüt dahil Batı müziğinin yöntemlerini öğrenmiş. Tabii ki kültürel birikimini iyice aktarabilmek için uzunca bir süre avant-garde tiyatroyla ilgilenip oyunculuğa merak sardığını da belirtmek gerek.

1977’ye geri döndüğümüzdeyse bir araba bagajında yaptığı yolculukla Kenya’ya kaçan, oradan da bir şekilde Fransa’ya geçerek yaşamında her şeyin alt üst olduğu ve bu krizden, yeniden inşa edilme fırsatının doğduğu günleri görüyoruz. En büyük şansının da bir gün, yolunun Genesis vokalisti Peter Gabriel ile kesişmesi olduğu söylenebilir. Bu noktadan sonra Fransa’nın hatırı sayılır sanatçılarından biri olarak anılıyor Oryema; müzikal arayışını hep sürdüren Afrikalı bir Odysseus olarak yeryüzünü keşfetmeye, kültürler arasında gelip gitmeye devam ediyor. “Üçüncü dünya sanatçıları Avrupa ezgilerini ödünç aldıkları için eleştirilir, ne var ki Batılı sanatçılar Afrika kültürünün zenginliğine indiğinde hep övülmüştür. Bu artık çoğumuza kabul edilmez gelen bir çifte standart.” sözleriyle da aslında yaptığı işi, yola çıkmasına neden olan güdüyü açıklamış.

Dönem dönem tarzını yenilemekte sakınca görmese de yumuşak sesi hep aynı etkisinde. Örneğin ilk ve benim en sevdiğim albümü olan Exile’da ağırlıklı olarak yerel unsurları, anadilini ve buna yatkın olan özgün solistliğini kullanmasına rağmen gitara da ustalıkla hükmetmeyi başarmış. Tabii ki klavyede ve arka vokalde Peter Gabriel’ın olması da önemli bir etken.

Night to Night ise Batı müziğine daha yaklaşmış bir anlayışa işaret ediyor. Ballad’lar, kimi şarkılarda sert riff’ler, hatta Pink Floyd’u (bkz. On the Run) hatırlatan kimi deneysel çalışmalar müzikal yaratıcılığıyla ses yelpazesine durmadan bir şeyler katmaya çalıştığının bir kanıtı. Türü artık Fusion’a daha yakın, kültürlerarası unsurlar iyice ağır basıyor. İmzasını da “Müziğim, kalbimden gelir. Ben tek bir müzik türüyle tanımlanıp o gettonun sınırları içerisinde tutulan bir güvercin olmak istemiyorum. Arzum, evrensellik yönünde.” sözleriyle atıyor. Gerçi bunları söylediği röportajın yılını bulamadım, ama buraya yakıştı sanırım.

İkisi arasındaki albüm olan Beat the Border ise diğerlerine nazaran daha zayıf bir çalışma. Ne Exile’daki enstürmantal yetkinliği ve sözlerdeki kesik sahnelerin mistisizmini, ne de Night to Night’taki renkliliği, anlattığı hikayedeki modernist unsurları yakalayabiliyoruz. Daha çok bir kendini bulma süreci, belki çoğu açıdan da Batı’ya yöneliş. Tabii 90’lardan 2006’ya atlarsanız Words albümünde iyice pop etkileriyle karşılaşıp biraz hayal kırıklığına uğrayabilirsiniz.

Yine de günümüzde müziğin yekpareliğinden şikayet ediyor ve yerel bir tınıyla evrenselliğe nasıl ulaşılacağını keşfetmek istiyorsanız Geoffrey Oryema çok uygun bir ses. Müziğini, geçmişiyle destekleyip geldiği yerden utanmayan, nüfus cüzdanını eliyle doldurmak isteyen bir sanatçı ve bunu kültürel bir marjinalleşmeye düşüp köklerini fetişleştirmeden, oldukça doğal bir deneyimin parçası gibi yapmayı da beceriyor. Benim söylediklerimden çok daha net bir fikir edinmek istiyorsanız Real World Records sitesinde bütün şarkılarının 30’ar saniyelik ücretsiz demolarına da ulaşabilirsiniz.

Sessiz Dergi #2

2010-04-28T14:37:00.000-07:00

Sessiz Dergi #2

Dergiyi okumak için Winrar, Flash Player ve Java programlarına sahip olmanız gerekirken .rar klasörünü açtıktan sonra dergi.html isimli dosyaya tıklamanız yeterlidir. Bu sayıda fark edeceğiniz gibi hem tasarımı, hem de formatı değiştirdik; bu kez .pdf yerine Flash Flip Page ile karşınızdayız.

İçindekiler (Sayı #2)

2010-04-28T14:36:00.001-07:00

Yeni Kalemler (Giriş)

Tuhaf Bulduklarım Dile Getiremediklerim (Deneme)

Sensiz - Sahil - Şey (Şiir)

Kavga (Şiir)

Sansür (Dosya Konusu)

Harikalar Diyarında İletişim Kurmak (Felsefe)

Bir Acayip Adam: Mustafa Suphi (İnceleme)

Distopya Edebiyatı (Karşılaştırma)

Pastafaryanizm (Deneme)

Bir Demet Gökyüzü (Öykü)

Dante'nin İlahi Komedya'sı (Deneme)

Döviz Kulübü (Deneme)

Yalnızlık (Öykü)

Bir Yazar Üstüne: Hakan Günday (Deneme)

Yangın (Öykü)

Siyah (Öykü)

O An (Öykü)

Michel Gondry (Sinema)

Banco del Mutuo Soccorso (Müzik)

Yaşamın Kıyısına Yolculuk (Eleştiri)

Godot'yu Beklerken (Eleştiri)

Yeni Kalemler (Giriş)

2010-04-28T14:35:00.001-07:00

“Küçük dergiler edebiyatın, şiirin laboratuarıdır.” demiş Paul Valery, bu sözünü en iyi YGS’ye giren arkadaşlar bilir sanırım; onlara yüzleşmek zorunda bırakıldıkları sınavın ikinci ayağında da başarılar diliyoruz.

Sessiz’in ilk sayısının ardından açıkçası kafamıza soru işaretleri belirdi. Bizden kaynaklanan birtakım yönetim bozuklukları vardı; istediğimiz ifade ve paylaşım ortamını, kolektif yönetim anlayışını oturtamadık; bu yönde yaptığımız denemeler, tecrübesizliğin de etkisiyle başarısız oldu.

Ayrıca beklediğimiz genişlikte bir okur kitlesine de ulaşamadık. Geri bildirimler neredeyse sıfıra yakınken blog’u kurarken oluşturmak istediğimiz tartışma atmosferi ne yazık ki hiç de vücut bulmadı; tanıtımda yaptığımız hatalarla internet gibi engin bir deryada bile yalnızca kısıtlı sayıda insana duyurabildik yazdıklarımızı. İki sayıdır planladığımız, onay da aldığımız söyleşileri gerçekleştirememek de bir noktada bizi hayal kırıklığına uğrattı.

Üstelik pek çok açıdan profesyonel bir amatörlüğü hedeflemişken kendimizi amatör bir profesyonelliğin içinde bulduğumuz da söylenebilir. Yani anlayacağınız, tüpler elimizde patladı.

Heyhat, bu zorluklar şimdilik bizi yıldırmadı; aksine zamanla işimize keyif katan, hataları görüp düzeltmeye başladıkça da geriye dönerek gülebildiğimiz noksanlıklara dönüşüyor bunlar. Önümüzde çok uzun bir yol var hala; her şeyi el yordamıyla bulmaya, sorunları kendi bildiğimiz, bulduğumuz yöntemlerle çözmeye çalışıyoruz. Masada açık bir formüller kitabımız yok, gelişimi deneyler ile sağlamamız gerekiyor… Bu noktada, başta tanıtım olmak üzere aklınıza gelen her konuda desteğinizi almanın bize çok şey ifade ettiğini bir kez daha hatırlatmak da isteriz.

Fark edeceğiniz gibi ikinci sayımızda daha dolu bir içerikle karşınızdayız, üstelik aramıza pek çok yeni yazar arkadaşımız da katıldı. Belli bir seviyeyi korumaya çalışırken olabildiğince esnek davranarak sanırım pek çoğumuzun ilk yazılarının yayınlandığı dergi olma şansını elde ettik; bu yönüyle evet, biz bir laboratuarız.

Edebiyatın felsefeyle, politikayla yoğrulduğu sayfalarda; müzik ve sinema gibi konularda popülerlik kaygısı gütmeden fikirlerimizi yazabildiğimiz bir mecra oldu Sessiz, ayrıca her yazı bir diğerinden bağımsız birer otonom bölge olduğundan neredeyse hiçbir kısıtlamanın olmadığı geniş bir yelpazede bilgi birikimlerimizi paylaşmaya çalıştık. Anlatacağımız şeyler bitmediği sürece de susmaya niyetimiz yok.

Susturulmamak içinse sansüre karşı çıkmamız gerektiğini biliyorduk, bu sayıdaki dosya konumuz da aynı nedenden dolayı sansür ve denetleme politikaları oldu.

Sonraki sayıda görüşmek üzere,

Sessiz Dergi ekibi

Godot'yu Beklerken (Eleştiri)

2010-04-28T14:34:00.000-07:00

“Boş konuşmalarla zamanımızı harcamayalım! Fırsat varken bir şeyler yapalım! Her gün birilerinin bize ihtiyacı olmuyor. Aslında özellikle bize ihtiyaç duymuyorlar. Başkaları da daha iyi olmasa bile, aynı derecede bizim yaptıklarımızı yapabilirlerdi. Kulaklarımızda çınlayan şu yardım çığlıkları bütün insanlığa yöneltilmiş! Ama burada, zamanın bu anında, istesek de istemesek de bütün insanlık biziz. Çok geç olmadan bundan yararlanalım! Zalimce bir alın yazısının bize layık gördüğü iğrenç güruhu hakkıyla temsil edelim! Ne dersin? Kollarımızı kavuşturup yardım etmenin iyi ve kötü yanlarını hesaplarken cinsimize kötülük etmediğimiz doğru. Kaplan hiç düşünmeden hemcinsinin yardımına koşar ya da çalılıkların kuytularına siner. Ama sorun bu değil. Sorun burada ne yaptığımız. Ve cevabı bildiğimiz için mutluyuz. Evet, bu uçsuz bucaksız karmaşada kesin olan tek bir şey var. Godot'nun gelmesini bekliyoruz. Ya da gecenin çökmesini. Buluşacağımız yere saatinde geldik ve bu da sonu işte. Aziz değiliz ama bu da sonu işte. Aziz değiliz ama buluşacağımız yere saatinde geldik. Kaç insan böyle bir şeyle övünebilir?”

Oturdum. Godot’yu bekledim. Sessiz ve sakindim, sustum. Godot’yu bekledim. Gelmedi. Ya da? Saatinde gelmiştim işte gel dediği yere. İlk defa yapmıştım bunu. Sırf Godot için. Kar etmedi. Godot’yu bekledim ama gelmedi.
Ne eksiktik ne de fazla. Söz verildiği gibi. Ben yani Vladimir ve arkadaşım Estragon. Bir ara gitmeye yeltensek de ne eksik ne fazla olmamalı diye, hayır asıl neden bu değil, biri giderse tek kalamaz diye bekledik iki kişi. Godot’yu bekledik, hala bekliyoruz.
Elinde ip, ipin ucunda Lucky, Lucky’nin ellerinde sepet ve bavul. Pozzo. Bekleme arkadaşımız. Yarı zamanlı arkadaşlığı. Efendi de o, arkadaş da; dedim ya yarı zamanlı.
Lucky? Bir insan mı? Yoksa evcil hayvan? Belki bir köpek. Köpekse bavulu nasıl taşıyacak elinde? O halde bir insan. Pozzo’nun elindeki ip Lucky’nin boynuna dolanmış, ya da o bir ip değil tasma. Zaten Lucky’nin ipten kurtulmaya niyeti yok. O halde Lucky bir insan değil, bir köpek. Ya da, tasmasına boyun eğmiş bir insan belki de. Tamam, bu kadar düşünmek yeter! Bırakalım cevabı kendisi versin, isterse.
Ah, Pozzo! Tam zamanlı bir efendisin yani sen. Arkadaşlığı beceremedin ki zaten. Öyle değil mi? Peki, dur sana bir kavram yükleyeyim, izin ver. Benim dünyamdan bir kavram armağan edesim var sana. Lucky’yi dürt, çek ipinden, uyuklamayı kessin. Sepeti açsın ki içine koyayım kavramları. Dünyalarımızı birleştirelim. Sen Pozzo ol kendi dünyanda, ve benimkinde sen “huzursuzluk” ol. “Umutsuzluk” ol ve bir de “hiçbir şey” ol. Sepeti doldurdum işte tıka basa ve yoluna devam edebilirsin şimdi, bitişik dünyalarımızla. Lucky’yi de al yanına. İhtiyacımız yok ona zaten. Godot’yu bekliyoruz yine, Estragon ve ben yani Vladimir.
Estragon, bak bir çocuk geliyor. Godot’dan haber getirmiş olmasın? Zaten öyle. Godot geliyor mu çocuk? Yoksa buluşmamız yine ertelenmiş günlerin ekmek kuyruğunda mı kaldı? Hey çocuk! Bay Godot ne zaman geliyor?
Beklemiyoruz artık Estragon ve ben yani Vladimir.
Sıkıldık. İpe ihtiyacımız var, söğüt ağacına kendimizi asacağız. Ama yapamayız. Çünkü ip yok, yorgunuz hem de. Hadi gidelim Estragon! Yararımız yok kimseye ve kendimize.
Her şeyi anladım da Godot, sen kimsin söylesene bir. Neden gelmezsin ki? Tanrısın sanki. Evet, öyle gibime geliyor, yine de emin olamıyorum işte. Bekledik ama gelmedin. Ya da mutluluk? Mutluluk musun sen? Evet, evet geleceğini umduk; mutluluğun geleceğini her sabah nasıl umuyorsak yatağımızda doğrulduğumuzda. Ama bir çocuğun getirdiği haberden başka bir şey yok senden bize gelen. Ya da isteklerimizsin. Kim bilir? Gelmedin ki Godot, ne olduğunu bileyim.
Estragon ve ben yani Vladimir, Pozzo ve Lucky’nin yarı zamanlı arkadaşlığı eşliğinde Godot’yu bekledik. Bir çocuk onun haberini getirdi ama Godot gelmedi. Zaten gelmeyecekti.

Tuhaf Bulduklarım Dile Getiremediklerim (Deneme)

2010-04-28T14:32:00.001-07:00

Tuhaf Bulduklarım Dile Getirmediklerim

1) Kahve Kokusu
Gece şu ya da bu nedenden ötürü çok geç yatmışsındır. Yarın okul yok ya, hayat çok daha rahat gelir. Yastık ve yorgan hafta içi her sabah acı çekerek bırakmak zorunda olduğun biricik can dostların gibi gelmemiştir. Güzel bir dergiyi karıştırmayı, görkemli bir kitabın içinde kaybolmayı ya da bol köpüklü tarçın aromalı bir bardak cappucino’yu uyumaya yeğlemişsindir.
Genellikle rüya görmezsin (Nadiren, bir şey hakkında haddinden fazla düşündüğünde birkaç anlamsız sahne görürsün yalnızca). Şu filmdeki İtalyan aktörün arkadaşının tavsiye ettiği gibi, yatmadan önce bol kahve içip rüyalar alemindeki gezintini dinç bir kafayla sürdürme fikri ilk duyduğun zamanki kadar saçma gelmiyordur artık, rüya görebilmek için böyle gerçekdışı bir çözüme bel bağlamaksa ne yazık ki hala ilk duyduğun zamanki kadar anlamsızdır.
Önceki günden sonra yüzüne bakılmamış masa saati, bu ilgisizliğinden intikam alırmışçasına sinirli sinirli çığlık atmaya başlayınca -2 metre ötesindeki sineği iki saniyede yakalayıp midesine indiren her zaman ihtiyar bir kurbağa gibi- atak birkaç kol hareketiyle mızmızı susturursun. Gözlerini açmazsın, hala birkaç tutam uykun olduğunu sevinçle fark edip yarım saat kadar daha uyursun.
Sonra annenin ya da babanın yaptığı telefon görüşmesiyle, alerjik kardeşinin bitmek tükenmek bilmeyen hapşırıklarıyla, alt kattaki sevimli bebeğin sevimsiz ıngalarıyla, yan sokakta devam etmekte olan bir başka apartman inşaatinden gelen makine sesleriyle, yürüyüşten gelmiş annenin ya da babanın çaldığı kapı ziliyle, kardeşinin bitmek tükenmek bilmeyen şarkı söylemeleriyle, … , ya da tiryaki annenin yaptığı Türk kahvesinin mis kokusuyla uyanırsın. Yatakta hafifçe doğrulup kurumuş gözlerini kırpıştırırsın. Kahve kokusu. Minyon, çıtı-pıtı ve hanım hanımcık kahve fincanı, bir bardak su ve annenin en sevdiği %70 oranında kakao içeren çikolatalar gözünün önüne gelir ve zamanda yolculuk yaparsın. İçinde bulunduğun o ılık ilkbahar gününe kadar içilmiş Türk kahveleri odanı baştan aşağı doldurur. Mutfaklarda, iki orta yaşlı bayanın dedikodu ya da dert ortakları olmuş fincanlar, melankolik genç bayanların batmakta olan güneşe bakarak tüttürdüğü sigaraların can dostları fincanlar, göbekli ve kel para babalarının şatafatlı toplantılarına eşlik eden ve şişko serçe parmaklarındaki siyah kare taşlı yüzükle çarpışıp duran fincanlar, siyah kare taşlı bir yüzük üzerinde çalışmakta olan ak saçlı gümüş ustasının dinlenmeye çekilip içinden yudum yudum keyif içtiği fincanlar. Genelkurmay başkanlarının, fırıncıların, devle memurlarının, sultanların, Rus turistlerin ve balıkçıların ellerinde fincanlar
ve geçen doğum gününde annene aldığın açık mavi fincan, annenin elindeki fincan.

2) Can Sıkıntısı
Yaşadıklarımız kenarda bir yerde şarkısını söylemekte olan saatin tik-taklarına benzediğinde, her an her yerde pusuda bekleyen monotoninin kurnaz tuzaklarından birine düştüğümüzde, yaptığımız şeyi yapmak zorunda olup yapmak istemediğimizde, aynı tonları aynı renkleri aynı sesleri aynı sırayla gözlemlemekten bıktığımızda, daha “ben” bile olamamışken “biz” olmak zorunda bırakıldığımızda ya da yalnızca anlamadığımızda.
Neyse ne, “neden”inden çok “niye”si beni ilgilendiriyor; hatta biraz umursamaz ve biraz aptal bir söyleyişle, “niyeeeeeeeee”si. Çünkü herkesi ilgilendiren budur, ben de herkesim. Rasyonalite ve determinizm kenarda pinekleyedursun, sen benim şu bitmek tükenmek bilmeyen meşguliyetimi mazur gör ve hemen, bir anda, en fazla 10 kelimelik bir cümleyle cevapla sorumu, gerisini okuyamam. Ben neden sıkılıyorum allahaşkına?
Abartılmış sıkıntı, çağımızın nevrozu. Herkesin bir sıkıntısı var, her tarafta yorgun yüzler ve bıkkın gülüşleriyle ufka dalmış iki büyük kare/güneş gözlükleri – evet dostum, yeni trend tam da bu.
3) Havaalanları
Masa başına oturtulmuş küçük çocuk, güneşte parıldayan uzun buğday tarlası saçlarını sallandırarak oyunlar oynuyordu. Kendi kendine mırıldandığı -neredeyse- her sözcük, küçük bir kafa hareketi ile tamamlanıyordu. Parlak, şeker pembesi renkli alt dudağı bir şey söylemediği zamanlarda bile aşağıya sarkıyordu. “Vuuuuuuuuuuuuv vuuuuuuuvvv” dedi, “eve giden bütün uçakların sayın yolcuları lütfen elime mum diksin.”
4) Nietzsche’nin Bıyıkları
“3 tip insan vardır”, dedi Otto Rank. “Bıyıksızlar, bıyıklılar ve Nietzsche bıyıklılar.”
***
Genç adam aynaya baktı. Yeşil kadife ceketi, aksi dedesinin armağanı cep saati ve sarı-koyu mavi desenli yeleğiyle hoş görünüyordu gerçekten. Kolonyasını süründü. Bakımlı ve tertipli saçlarını son defa gözden geçirdi. Ayakkabılarına baktı. Şu küçük toz taneciği de ortadan kaldırıldığında mükemmel olacaklardı. İşi bittiğinde yavaşça doğruldu, önceki gün çocukluk arkadaşlarıyla kriket oynarken incittiği beline fazla yüklenmek istemiyordu.
Kapıyı kilitledi ve sarmaşık desenli siyah demirlerine tutunarak dik merdivenlerden indi. Ayağındaki ayakkabılar mermerde kayıyordu, dikkatli olmak zorundaydı.
Serin bir bahar havası ortalığı sarmıştı. Erkenden yakılmış sokak lambaları şehrin yarım yamalak karanlığına melankolik bir hava veriyordu. Kısa bir yürüyüş yapıp bir cafeye oturdu.
Kalabalıktı. Kırmızı koltukların birinde oturan bayan gözüne çarptı. Elindeki ince uzun sigarayı kibarca üflüyordu, ya da sadece üflüyordu ve bu dünyanın en zarif işiymiş gibi görünüyordu.
Ceketini düzeltti. İçini çekti, bayanın yanına gitmeyi düşündü. Sonra vazgeçti, yanına gitse n’olacaktı ki? Az uzaktaki tahta masaya oturdu ve bir kahve söyledi.
Adamın hareketlerini göz ucuyla inceleyen kadın yavaşça yerinden kalktı. Tak-tak-tak-tak-tak seslerini duyan adam heyecanlandı.
Masaya eğilen kadının dediklerini dinlemeden önüne çektiği peçeteye bir şeyler yazıp ona uzattı.
“Üzgünüm bayan, tek kelime edersem bıyıklarım boğazıma dolup beni boğacak.”
Bozulan kadının tataktataktatatak’larını duydu. Acı acı gülümsedi. Cebinden çıkardığı tarakla bıyıklarını taradı ve kahvesinden bir yudum aldı.

Dante'nin İlahi Komedya'sı (Deneme)

2010-04-28T14:31:00.000-07:00

Uzak bir eser İlahi Komedya, anlaşılması zor bir eser; okuyanların “sıkıcı”, “karışık”, “iğrenç” veya “bir şey anlatmıyor” diyerek nitelendirdiği ve ya nitelendirebileceği bir eser. Doğduğu topraklar olan İtalya ve Avrupa’da bile çok geç okunmaya başlanmış, ancak yüzyıllar sonra çevirileri yapılmış. “İtalyanlar ilahi derler ona. Gizli bir ululuk bu. Bir sürü yorumcusu çıkmış, bu da anlaşılmaması için bir sebep belki de. Şöhreti gün geçtikçe kök salacak. Çünkü okuyanı yok. Hiçbir zaman okunmayacak Dante. Benim kütüphanemden Arioste’u aşıran çok oldu ama Dante’yi kaldıranı hiç görmedim.” diye yakınıyor Voltaire de bu gerçekten.
Bu satırları okumak insanın aklına İlahi Komedya ile aynı kadere sahip olan diğer kitapları getiriyor: Bu dünyanın kötülüklerinden yakınan, suç işleyenlerin bir gün cezalarını ağır bir şekilde çekeceğinden bahseden, yeri gelince “iyi” olanlara; yani acı çekenlere öğütler veren ve onlara -bu kötülük dolu dünyada iyi kalmayı başarabilenlere- güzelliğinin en iyi edebiyat örnekleriyle bile anlatılamadığı (Dante’nin ışık figürüyle abartılı ve sıkıcı anlatımı) harikalarla dolu ödüllendirme mekanını vaat eden kitaplar…
Evet, kutsal kitaplar geliyor insanın aklına. İnsanlar Avrupa’da İlahi Komedya’yı hep bu nitelikte gördüler; o, mukaddes kitap gibi misyonu olan bir kitaptı: Kötülerin baş gösterdiği azılı bir dünyada, iyilere kötülerin nasıl cezalandırıldığını ve bu azılı dünyada acılar, haksızlıklar, eziyetler vs. içinde olan insanların diğer dünyada bu durumlarından kurtulacaklarını ve hatta ödüllendirileceklerini anlatıyordu veya onlar, kitabın kendilerine bir şeyler anlattığını zannediyorlardı.
İşte yanıldıkları yer de burasıydı bütün bu insanların: İlahi Komedya hiçbir misyon altında yazılmadı. Dante eserini yazmaya başladığında 27 Şubat 1302’de başlayan sürgün yıllarındaydı ve 10 Şubat’tan beri de gıyaben ölüm cezasına mahkumdu. Siyasetin kirli sularında yelkenini açmayı denemişti Dante ve bu kirli sularda yüzen bütün köpek balıklarını ve içine girdiğinde kendine çeken denizin mille kaplı tabanını görmüştü. Bu denizde barınamadı Dante, barındırmadılar. Zaten taparcasına- hatta İlahi Komedya’sının Cennet’inde, Tanrı’nın ve onun güzelliğini karşılaştıracak ve Tanrı’nın güzelliği karşısında onun güzelliğini arayacak kadar- sevdiği kadından -Beatrice’den- ayrılmış Dante, sevdiği vatanından da ayrılmak zorundaydı. Bitmek bilmeyen sürgün yıllarında kaleme aldı eserini, nefretini kustu kağıtlara. Alınabilecek en büyük intikamı aldı düşmanlarından; kendi kafasına göre kurduğu Cehennem’ine attı onları, hem de düşünüldüğünde dahi iğrenilecek ağır işkencelerle dolu cezalar vererek. Bu şekilde rahatlatmıştı belki de kendisini zorluklarla geçen sürgün yıllarında, nefretini içine gömmemiş, tam tersine düşmanlarına çirkin maskeler takarak ilerde eserini okuyacaklarına dağıtmıştı.
Dante’nin Cehennem’inde ceza çekenler sadece onun düşmanları değildi. Alegori ustası; Hıristiyanlığa zarar veren ya da onu bölmeye çalışan, onun döneminde ve daha öncesinde yaşamış din adamlarını, siyasetçileri, kralları, prensleri, lüks düşkünlerini, vatan hainlerini ve hatta diğer dinlerde önemli yeri olan şahsiyetleri dahi (Müslümanlığın bir anda kaynağından yeni çıkmış bir nehir gibi hızla yayılmaya başladığı bir dönemde dahi Hz. Muhammed’i Cehennem’ine atmıştır Dante.) cehenneminde cezalandırdı. İyi bir Hıristiyandı Dante, dindaşlarının desteğini de nasıl alacağını biliyordu ve Cehennem’i ile onları memnun etmesini de bildi. Ama aslında onları memnun etmek için yazmamıştı İlahi Komedya’yı, tek istediği intikamdı ve onu da en iyi şekilde aldı. Öyle ki onun düşmanları bütün Hıristiyan aleminin düşmanlarıydı artık.
İlahi Komedya baştan sona kadar Dante’nin hayatının izleri ile dolu. Bundan dolayı Dante’nin hayatını bilmeden İlahi Komedya’yı anlamaya çalışmak nezleyken koku almaya çalışmak gibi nafile bir uğraş olur. 1265 yılının mayıs ortalarında Saint-Jean Baptiste Kilisesi’nde bir bebek karanlık bir dünyaya gözlerini açmıştı. Durante ismi verildi bu bebeğe, Durante Alighieri. İtalya’nın başıboş sokakları kucaklamadı hiçbir zaman onu. Gül bahçesi değildi İtalya, yalanlar ülkesiydi, cinayetler ülkesi; günahlar akıyordu çeşmelerinden.” Esir İtalya, korkunç bir kasırgada kaptansız kalan gemi, bir zamanlar kraliçesiydin ülkelerin şimdi fahişesi.”
Korsan Donati’nin yandaşları iktidar sürüyordu Floransa’da ayakları insan kanıyla kırmızıya boyanmış olarak. Bütün güzellikler yıkılmıştı, kişisel çıkarlar ve iktidar arzusu esir almıştı insani duyguları ve din adamlar yoluyla da Hıristiyan öğretilerini... Durante kabul edemezdi bunları, suçluları bulacak ve onları tarih mahkemesi önünde cezalandıracaktı.
Geçmişe hep özlem duydu Dante, Mukaddes Cermen Krallığı’nın ruhunun dirilmesini arzuladı. Ancak nefretle baktığı insanların bulunduğu siyaset ortamına girmekten de kaçınmadı. Kim bilir, belki de bu arzuladığı dünyanın-ütopyasının- tohumlarını atmak istemişti.

Dante’nin ve eserinin Avrupa literatüründeki yerinin oluşma süreci ve Avrupalı yazarların bu konuda yaklaşımları ile kitap hakkında görüşleri de araştırılmaya değer bir konu. Bu hususu Cemil Meriç’in eleştiri yazısının bir bölümü yardımıyla anlamaya çalışmak daha faydalı olacaktır:
“Dante’nin dehasını ilk sezen Rivarol. Romantizm, Ortaçağ’ı bayraklaştırırken Dante’yi de göklere çıkarır. Sainte-Beuve, 1845’te nefis bir incelemede (Causeries de Lundi, Cilt 2) bu hayranlığın psikolojik sebeplerini aydınlatır. Dante’yi en çok sevenlerden biri de Balzac’tır. İnsanlığın Komedyası yazarı, eserinin adını Floransalı şairden alır. Lamartine yer verir şaire (Cours Familiers de Littérature, Cilt 3–4). Ama Graziella yazarına göre: İlahi Komedya fani kinlerin gölgelediği anlaşılmaz bir kitap. Tek güzel tarafı üslubu. Dante şiirin Michelangelo’su. Şair büyük ama şiiri kötü.
İlahi Komedya, bir destan sayılabilir mi? Hayır. Uyanıkken görülen bir rüya bu Kahramanı: tayflar. Sahnesi: asırların gecesi. Çağlayanlar gibi uçurumlara akan insan kalabalığı. Victor Hugo Dante’ye çok daha saygılıdır. Tayfların destanını yazan Dante’ye. “Dante bütün karanlığı, bütün aydınlığı dev bir helezonda birbirine katar. Önce inen sonra çıkan bir helezon… Dante, Montesquieu’nün hocası. Kanunların Ruhu yazarı cezaların tasnifini, Cehennemden kopya etmiş. Juvenalis’in kamçısı meşindendir, Dante’ninki alevden (William Shakespeare).

Eliot’a göre, “Modern bir Avrupa dilinde klasisizmin en parlak örneği: İlahi Komedya.”
Dante, Shakespeare, Goethe… Modern şiirin üç zirvesi. Almanya’da bu kanaati kanunlaştıran: Stephan George ve mektebi. Goethe’nin Dante’ye karşı davranışı hiç de açık değil. 1787’de, “İnsan Dante’nin şiirlerinden nasıl zevk alabilir,” der. ”Cehennem iğrenç, Araf karışık, Cennet sıkıcı.”1805’te çok daha takdirkârdır. Cehennem’deki Ugolin hikâyesini göklere çıkarır. Sonra yeniden kötüler Dante’yi; 1823’te Eckermann’ı uyarmak ister:”Dante büyük görünüyor bize, arkasında asırlar süren bir medeniyet olduğu için büyük görünüyor.”
“*

Uzak bir eser İlahi Komedya, anlaşılması zor bir eser; çünkü Dante’nin aşk, hasret, nefret, intikam duvarları ile çevrelenmiş. Bütün bu duvarları aşmak zaten Dante olmak demek…

*Cemil Meriç, Bu Ülke-Kanaviçe(Dante)

Siyah - 1 (Öykü)

2010-04-28T14:28:00.001-07:00

Siyah isimli öykü, tefrika halinde yayınlanacaktır.

Tam karşımda oturuyordu. Gözünde siyah, kalın çerçeveli gözlükleri; bir elinde siyah bir eldiven vardı. Dikkatli bakınca gözlüğünün sağ tarafının daha yukarıda olduğunu fark ettim ve içgüdüsel bir tavırla kendi gözlüğümü düzelttim, tam o sırada kafasını kaldırdı işte ve göz göze geldik.

O andan itibaren kafamı masadan kaldırmamaya çalıştım fakat izlendiğimi bildiğim için olsa gerek sürekli ona bakma ihtiyacı hissediyordum ve başımı her kaldırdığımda o da bana bakıyor oluyordu. Karnım daha doymamış olsa da bu duruma daha fazla dayanamadım ve kantini terk ettim. Gün boyu rahatsızdım, sanki hep izleniyormuş gibi. Aslında bunu hissetmem de ilginçti, kim bilir belki de bu tür bir olay arıyordum kendime ve bu çocuk aradığım hikayeye çok uygundu.

Daha yeni başlamıştım topuklu ayakkabı giymeye, her ne kadar alışmış gibi görünmeye çalışsam da bu konuda tecrübesiz olduğumu sokaktan geçen herhangi bir insan bile anlayabilirdi. Dar ve uzun sokakta sadece ayakkabılarımın sesi vardı. Bir türlü bir düzene oturtamamıştım adımlarımı, öylesine düzensizdi ki sesler… Nihayet köşeyi dönüp caddeye ulaştığımda bir süre durdum ve nefesimin düzene girmesi için bekledim, kalbim öylesine hızlı atıyordu ki! Koştuğumdan ya da yorulduğumdan değil de daha çok korkudan sanırım, neyden korktuğumu bilmiyordum ama korkuyordum.

Bu olayın üzerinden neredeyse bir hafta geçmişti. Unutmuştum onu. Zaten böyle şeyler bana sıkça olurdu. Ufak bir şeyi büyütür, kafamda senaryolar oluşturur, birkaç gün bu kurgunun etkisi altında yaşar, sonraysa her şeyi unuturdum.

İşte tam bir hafta sonra, bu kez okula gelirken ne beceriksizliğimden ne tecrübesizliğimden, sadece kaldırım taşları arasındaki boşluğun fazla olması sonucu sol ayağımdaki ayakkabımın topuğunu kırdım. Etrafıma baktım, dar ve ince sokağın boş olmasına hiç bu kadar sevinmemiştim. Çevreyi bir kez daha kontrol ettikten sonra kaldırım taşlarının arasına sıkışmış olan ayakkabı topuğunu bütün kuvvetimle çektim ve taşların arasına birikmiş çamur da yüzüme sıçradı. Oysa ne kadar özenmiştim o gün giyimime. Her gün gelmezdi bana o güzel giyinme şevki, ara sıra uğrardı. İşte yine yok olmuştu, bütün mutluluğum sabah sabah ancak bu kadar uzaklaşabilirdi. Elimde kırık topuk, yüzüm gözüm çamur içinde girdim o gün okula. Girdim ve onunla göz göze geldim. Dersin başlamasına vardı daha, bahçedeki banklardan birinin üzerine oturdum ve çantamda ıslak mendil aramaya koyuldum, onunla ilgilenecek durumda değildim. Daha sabahtan bu kadar olay yeterliydi. Bir anda bir ses duydum arkamda. “Günaydın. Ne garip değil mi; dün sabah yağmur vardı İstanbul’da, bugünse ne kadar güneşli hava, dünden eser yok.” Cevap veremedim, söyleyecek bir şey bulamadım, kafamı “evet” anlamında sallamakla yetindim. Sanırım bu durum onu daha memnun etti, konuşmaya devam etti: “Ne garip dün o kadar yağmur vardı oysa sen kupkuruydun, bugünse hava güneşli ama sen…”. Durdu, belki de gözlerimdeki korkuyu gördüğü için. Ve evet, sanırım korkuyordum, artık korkmak için bir sebep bulmuştum çünkü kendime. İzleniyordum! Tam bir haftadır beni izliyordu!

Bir süre sustuk, ben tekrar yüzümdeki çamur izlerine yoğunlaştım. Bu kez kafamı kaldırmamakta ısrarcıydım. Büyük bir hırsla yüzümdeki lekeleri yok etmeye çalışıyordum oysa tek düşündüğüm son bir haftada nerelerde izlenmiş olabileceğimdi. Korkmasına korkuyordum da içimde nedenini bilmediğim bir heyecan da vardı. Yaşlı bir adamın çatısının akmasına sevinmesi gibi bir şeydi bu. Her ne kadar söylense, şikayet etse de hayatına bir renk geldiği için kendine bile itiraf edemediği bir mutluluk gibi…

İşte yıllardır sağlam olan çatımdan içten içe beklediğim ilk damla sert bir şekilde çarptı zemine, şimdi başımı kaldırmış yeni bir damla bekliyordum. Ve yeni bir damlanın girmesi için evime yağmurun yağması gerekiyordu…

Konuştu, konuştu, konuştu… Tıpkı topuklu ayakkabımın yere vurdukça çıkardığı sesler gibi düzensizdi konuşması. Bir hızlanıyordu bir yavaşlıyordu; bir heyecanlanıyordu bir duruluyordu. Konudan konuya atladı tam on beş dakika boyunca. Tam ağzımı açıp bir şey söyleyecek oluyordum ki dinlemiyordu beni. Sanki duymuyor gibiydi, sadece konuşmak istiyordu, epeydir biriktirdiği şeyleri anlatıyordu belki de. Etrafıma baktım, kendimi güvende hissetmek istiyordum. Neyse ki bahçede bizden başka insanlar da vardı. Benim etrafa baktığımı görünce o da baktı ve birden konuşmasını yarıda kesip “Ben, ben sanırım şimdi gitmeliyim. Bir dahaki sefer sıkıldığında etraftan medet ummak yerine bana söyleyebilirsin. Yani, demek istediğim… Her neyse gitmem lazım değil mi?”

Cevap veremedim, yine dinlemedi beni. Arkasına bakmadan uzaklaştı, onunla görünmekten utandığımı düşünmüştü ya da onunla konuşmaktan sıkıldığımı. Yanlış anlaşılmaktan ve kendimi savunamamaktan oldum olası nefret etmişimdir. Gün boyunca onun kendini ne kadar aşağılanmış hissettiğini, ne kadar üzüldüğünü düşündüm ve içimdeki suçluluk duygusu gittikçe daha da rahatsız etmeye başladı beni.

10 gün kadar daha görmedim onu. Bu kez görmek istiyordum üstelik. Sırf benimle konuşabilmek için günler boyu beni takip eden bir kişi ve belki de tek kişi… Ve şimdi o kişi benim ondan utandığımı, konuşmak istemediğimi düşünüyordu. Haklı mıydı? Hayır, onunla yan yana olmak hiç rahatsız etmemişti beni. Daha doğrusu o yönden hiç düşünmemiştim, çevrenin vereceği tepkiyle fazla ilgilenmemiştim. Sadece onun ani çıkışları, garip tavırları, birden derinliğe gömülmesi ürkütmüştü beni ve bir hafta boyunca beni izlediğini öğrenince korkmuştum. Eğer, eğer bana bir şey yapmaya kalkarsa diye bakınmıştım çevreme. Yine abarttığımı fark ettim, belki de sadece o sabah ve ondan önceki sabah görmüştü beni. Tabii canım nereden de çıkarmıştım bu takip olayını! “Olayları abartmakta üstüme yok.” deyip kapattım olayı.

Sonra onu yine gördüm tam okuldan çıkarken. Önce mutlu oldum, tam yanına gidiyordum ki duraksadım. Ne diyecektim ki ona? Nasıl başlayacaktım söze? Söyleyecek bir şeyim yoktu belki ama bu son fırsatımdı onunla konuşmak için. Yanına gittim, ya beni görmedi ya da görmemezlikten geldi. Bir süre hiçbir şey söylemeden yanında yürüdüm, bana bakmasını bekledim. Yüzünde acı çeken bir ifadeyle kafasını bir an olsun kaldırmadı. Sonunda dayanamadım “Merhaba, nasılsın ?” Başını kaldırdı o an ve baktı bana siyah çerçeveli gözlüklerinin arkasından. O an öylesine ürperdim ki, öylesine bir bakış değildi bu. İçinde sitemi, öfkeyi ve sanırım aşkı da barındıran bir bakış… Gözleri gözlerimle buluştuğu o an çıplak gibi hissettim kendimi. Çıplak, savunmasız, çaresiz… Yapacağım hiçbir şey kalmamıştı sanki o an; geçmişte yaşadığım tüm olayları, zaaflarımı, korkularımı, geleceğe dair hayallerimi, planlarımı, kendime bile itiraf edemediğim isteklerimi ve en önemlisi o anki hislerimi, neden orada olduğumu, o an ne düşündüğümü, her şeyi ama her şeyi öğrenmişti sanki o bir saniyelik zaman diliminde. Ağzının kenarında beliren o küstah çizgi de bunu göstermiyor muydu zaten? Uzaklaşmak istedim tam o anda, varsın ondan utandığımı düşünsündü en azından bu delici bakışlara maruz kalmazdım bir daha. Yapamadım. Salakça konuşmaya başladım, sanki ben değil de başka biri konuşuyordu. Konuşmayı dışarıdan izleyen herhangi bir insandım sanki.

“Ben şey yani beni … Sen beni yanlış anladın sanırım. Bence… Yani ben… Öyle düşünmedim… Sen… aslında…” Sustum, yüzündeki hain gülümseme, beni ezen bakışları… Hepsi üstüme üstüme geliyordu ama verdiğim cevapta bunların hiçbirinin etkisi yoktu bence. O gözlere daha yakın olmak, onu gerçekten tanıyıp anlamaya çalışma isteği… Aşk mı? Hayır, o henüz yoktu. Sadece merak… “Yarın bir yerde oturup konuşsak? Sana uygun mu?”

Sevgi, nefret, mutluluk, üzüntü, sıkıntı, aşk, öfke… Hiçbiri ama hiçbiri yoktu gözlerinde ve şimdi bile anlamıyorum neydi o bakışlarındaki? Sadece yumuşadığını hatırlıyorum ifadesinin ama ne hissettiğini hala anlamış değilim. Tek bildiğim bakışlarının bir saniye öncesindeki gibi delici ve hain olmadığı. “Tabi, bakarız.” Titrek bir sesle söyledi bunu, sanki az sonra ağlayacakmış gibi. “Peki, o zaman yarın görüşürüz.” deyip hızla uzaklaştım yanından.

Uzun bir süre yürüdüm. Nerede bulunduğum, nereye yürüyor olduğuma dikkat etmeden öylece yürüdüm. Şiddetli bir depremden çıkmıştım sanki ama rahatlayamıyordum, tedirgindim çünkü yarın çok daha şiddetlisi bekliyordu beni ve tüm suç bendeydi, temellerim sağlam değildi bir kere…

Türev ve Felsefe (Matematik)

2010-04-28T14:26:00.003-07:00

YAKINDA...

Banco del Mutuo Soccorso (Müzik)

2010-04-28T14:26:00.001-07:00

Geçen sayıdaki “Progressive Rock’a Giriş” yazısında türün belirgin bazı özelliklerine değinip kimi ortak noktaları masaya yatırdıktan sonra bu kez çok sevdiğim bir grubun tanıtımını yapmak istiyorum.

Banco Del Mutuo Soccorso, başka bir deyişle “Ortak Yardım Bankası” 1969’da İngiltere’de yükselen akımın bir yankısı olarak kuruldu. Kendi isimleriyle çıkan ilk albümleriyse 1972’de yayınlandı. Eksiksiz olmasa da çarpıcı bir çalışmaydı BMS, üç uzun şarkının yansıttığı atmosfer özellikle Nocenzi kardeşlerin klavye ve piyanodaki üstün performansıyla yaratıldı. Il Giardino del Mago şarkısı grubun derin tarzını müjdelerken R.I.P. geçişleri ve vokal Francesco di Giacamo’nun değişik ses tonuyla şaşırtıyor; klasik müzik, caz, hard rock ve tarihten miras aldıkları İtalyan geleneğini bu şekilde harmanlamak ise açık bir şekilde üyelerin, enstrümanlara olan yetkinliğini ifade ediyordu. Metamorfosi, Vittorio Nocenzi’nin tüm yeteneğini gösterdiği, şahsi kanaatime göre de grubun yarattığı en önemli parçalardan biri. Zihinde oluşturduğu yoğun imgelem ve çağrışımlarla oldukça sıra dışı ve pscyhedelic bir deneyim vaat etmesinin yanında bana kalırsa albümü de en iyi özetleyen parça.

Aynı yıl içerisinde Darwin isimli albümü çıkarmayı da başarıyor BMS. L’evoluzione ile tarzlarını oturttuklarını, artık tamamen hazır olduklarını bağırıyorlar bir yandan da. Tahmin edileceği üzere Darwin’in fikirlerini savunuyor şarkı, bulduğum birkaç vasat çeviriye göre de bunu oldukça radikal bir şekilde yapıyor ki fark etmek için aslında sözleri anlamaya gerek yok; dikkatinizi vererek dinlerseniz ayrımına varacağınız gibi şarkının havası 14 dakikada evrimi başından itibaren özetler gibi. Bir diğer dikkat çeken eser de ilkel insanları anlatan Cento Mani E Cento Occhi (Yüz ayak ve yüz göz.); giriş kısmındaki hırçın bölümlerin ardından yaklaşık beş farklı evreye daha giriyor ve tüm müzik türlerine de selam ediyor bir yandan da. “750,000 Anni Fa... L'amore?” yalnızca piyano ve Francesco’nun duygusallığıyla yaratılmış, son iki parçaysa diğerlerine nazaran bile deneysel bir havada. Takip edilmesi daha da zor şarkılar, özellikle Miserere Alle Storia’yı zamanla dinlenmeye bırakmak lazım.

Ardından 1973’te, rock müziğin altın yılında, BMS de boş durmuyor ve Io Sono Nato Libero (“Ben Özgür Doğdum!”) albümünü Jethro Tull, Pink Floyd ve King Crimson’la birlikte diğer efsane çalışmaların yanına koyuyor. Açılış parçası Canto Nomade per un Prigionerio Politico (Politik bir suçlu için göçmen şarkısı) 15 dakika boyunca sizi farklı düşüncelere sürüklemekle kalmıyor, adeta kırlarda başlayan maceranın gidişatını pasajlar boyunca takip edebiliyorsunuz. Sert kısımlar bir çeşit isyanı, öfkeyi ifade ederken Flamenko gitar ezgileri sizi İspanya’ya sürüklüyor; perküsyon ise sanki her şeyin boşluğuna işaret etmekte. Ne yazık ki Google Translate’in çevirisinden temayı çat pat anlamak mümkünse de o şiirselliği, ancak boşlukları kendimiz doldurarak yakalayabiliyoruz. Poliritmik niteliği, org - synthesizer kullanımı ve geçişlerin niteliğiyle kesinlikle BMS’in en dikkat çeken şarkılarından. Bunun ardından gelen Non Mi Rompete (Beni delirtme!) folk havasında, güne neşe katıyor; ardından ne olduğunu anlamadan birden La Citta Sottile ile grotesk bir şatoya giriyoruz, piyanonun etkili kullanımı, sıra dışı bir atmosfer yaratmış. Dopo...Niente E' Piu' Lo Stesso ise yakalaması çok zor bir eser, açıkçası pek hoşuma da gitmiyor ve Traccia II neşeli bir veda parçası olsa da benim gözümde çok da öne çıkamıyor.

Bir sonraki albüm “Banco”, çoğunlukla önceki şarkıların İngilizce halleri ve yeni yorumlarından oluşuyor; As In A Last Supper ise Francesco’nun aksanıyla biraz rahatsız etse de gitarın daha önde olduğu bir albüm. Diğerlerine oranla dinamik bir havasının olduğu söylenebilir.

Garofano Rosso aynı isimli film için kaydedilen parçalardan oluşuyor, saksafon ve keman gibi enstrümanlar daha yoğun kullanılmış; benim dikkatimi özellikle ilk ve son parçaları çekmişti. Onların dışında grubun genel havasının dışında daha sakin, karamsar bir albüm.

Sanırım Di Terra’nın ardından grubun yeni dönemi başlıyor; 80’lerde pek çok diğer progressive rock grubu gibi daha kısa şarkıları, daha farklı bir müzikal anlayışla çalıyor BMS. 90’larıysa ağırlıklı olarak eski albümleri tekrar kaydedip düzenlemekle geçirdikten sonra günümüze kadar pek de yeni üretim yapmasalar dahi özellikle ilk üç albümüyle müzik tarihine damgalarını bastıkları için bir kez tanıştıktan sonra unutulmayacak bir grup olma niteliğini asla kaybetmeyecekler. Anglo-sakson müzik anlayışına- saygısını da göstererek- kendi tarzıyla cevap vermesi, sayısız kaynaktan yararlanıp hep en ulaşılmazı denemesiyse BMS’i, benim için çok özel bir yere taşıyor; onunla yollarımızın, No Palco gibi canlı bir performansta kesişmesi umuduyla…

Yaşamın Ucuna Yolculuk (Eleştiri)

2010-04-28T14:23:00.000-07:00

Tren raylarını severim. Bağımsızlığı, gidebilmeyi, kalmak zorunda olmamayı, uymak zorunda olmamayı anımsatır.

Okuduğum ilk Tezer Özlü kitabı bu; daha önce hakkında hiç araştırma yapmamaya, söylenecek en ufak kelimeye bile kulağımı tıkamaya karar verdiğim bir yazara daha önyargılarımı, peşin hükümlerimi bir bir kırma fırsatı verdim. Ben, yıkımı inşa ettim; O’ysa yıkımı yaşamıştı...

Belki de orta sınıf hayatından, kurumlarından bıkmış bir kadın olarak bohem hayatı yaşamaya cesaret etmesiyle başlıyor her şey ya da çocukluğunda Dostoyevski, Gogol okumasıyla. Önemli değil, biz geriye değil, yaşamın ucuna doğru yolculuk ediyoruz.

Tüm kitap Pavese’nin alıntılarına bürünmüş, üstündeki kasveti çektiğinizde elinizde kalan iskelet de yine bu çarpıcı sözler oluyor. Bunun dışında Kafka ile Svevo da esere hakim havayı oluşturmuş; öyle ki Kafka’nın mezarı başında bir ağacın altına oturmuş Tezer Özlü’nün görüntüsü, gözümden gitmiyor bir türlü.

Şehirleri geçtikçe intiharın mı, Pavese’nin mi izini sürdüğümüz iyice belirsizleşiyor; sanki yolculuğu boyunca burjuva kastından, orta sınıf ahlakından uzaklaştığı gibi kaderini şairinkine de eklemeye çalışıyor Özlü, fakat nereye giderse gitsin kendisinden uzaklaşamadığının farkında değil gibi. Sayıklıyor, bunalımlar ve coşkuların çelişkileri arasında sallanıyor durmadan; çizgiyi geçse bile geri gelecekmiş gibi, tanrı ona bu hakkı bahşetmiş, hatta o yaşama asılarak bunu elde etmiş gibi doğal bahsediyor her şeyden.

Günlük detayların akıcı anlatımında aslında bir başka gerçekle de yüzleşiyoruz, Tezer Özlü hala yaşamı anlatıyor. Her gün yeni bir aşkla yaşıyor, başlıyor; yaşamın hiçbir zaman bitmeyeceğini bile söylüyor bir yerde. Tüm yaşamı, gökyüzünün altında bir tatil gibi.

Yine de hakim olan havada, Beat kuşağını temsil eden sefaletin ihtişamından çok güzelliğin, güzel ölmenin estetiği öne çıkmakta. Yalnızlığın sorumluluğunu insanın sırtına yüklerken çareyi yabancılarda arıyor, şefkati ve kibarlığı tanımadığı insanlarda buluyor. Samimi üslubunun da etkisiyle okur, iyice benimsediğinde, karşısına çıkan erkekleri kıskanmaya başladığındaysa kendinden utanıyor; Özlü onun bu halini görse ne düşünürdü kim bilir!

Sona yaklaştığımızda, intihar izleği gittikçe belirginleştiğinde aslında Özlü’ye çocuksu, hatta bir açıdan da ergen bir yan atfetmek da mümkün; zira kitap boyunca Pavese’nin intiharına duyduğu hayranlık, Svevo’nun sigara içişine özenmesi, anlatımın yer yer fazla arabeskleşmesi gibi bazı detaylar insanı kuşkuya düşürüyor; acaba Pavese kendini öldürmese Tezer Özlü ne yapardı, diye ve kitabın bittiği, yalnızlığın intihar da dahil her şeyi içine aldığı noktada da kendine sormadan edemiyorum: Şimdi yaşasa değil de o an intihar edip tekrar doğsa kendini aşabilir miydi Tezer Özlü

Michel Gondry (Sinema)

2010-04-28T14:22:00.000-07:00

Müzik klibi yönetmenliği pek de parlanılabilecek bir sanat dalı sayılmaz; hele ki tek istediği “Muhteşemim, çok lezzetliyim!” demek olan “sanatçılarla” tıka basa dolu olduğumuz gerçeğini göz önünde bulundurursak. Bu tip insanlar için dahi fazlasıyla emek harcanıp iyi işler ortaya konulmuyor değil. Genel itibar bu denli kakafonik olduğunda minör sesler ne yazık ki ayırt edilemeyebiliyor. Her şeyin yüzeyselleşmesi ve tek tipleşmesi felaketine karşı koymak, koymanın da ötesinde bu salgından uzakta durmak zor – ama imkansız değil. Yeşillere kucak açarken eleştirel, eğlenceli ve sevimli olmayı ihmal etmeyen bir adam Michel Gondry.
1963’te Versailles’te doğmuş. 20 yaşındayken birkaç arkadaşıyla Oui Oui adında bir pop-rock grubu kurmuş (1992’de dağılmışlar). Kameranın arkasına ilk defa Junior Et Sa Voix D'Or (Çocuk ve Altından Sesi) şarkılarının klibini çekmek için geçmiş (Şimdilerde de eski dostlarıyla bir araya gelip davul setinin arkasına geçtiği, aldığımız duyumlar arasında). Sanatçı anne-babadan aldığı becerikli genleri Paris’te aldığı grafik eğitimi ile güzelce bileyen genç adam, grubu için çektiği kliplerle birçok ünlü müzisyenin ve markanın ilgisini çeker (Daft Punk, The White Stripes, The Chemical Brothers, Beck, Björk, Radiohead; Nike, Air France, Levi’s, Smirnoff, Coca-Cola..vb).
Çektiği klipleri izleyenlere kendisini anlatır gibidir. Kırmızı, turkuaza çalan açık mavi ve sarının hakim olduğu yerler, hazırlanışı sırasında bol emek harcanmış setlerin yanı sıra Gondry’nin kendine has giysileridir de. İzleyenleri şaşkına çeviren oyunlarla dolu klipleri ve kısa filmleri kimi zaman tahammül edilebilir absürdlükleriyle, kimi zaman da bilgisayar yardımıyla yapılmış efektleriyle öne çıkıyor. 2003 tarihli kısa filmi Pecan Pie’ı ve The Chemical Brothers şarkısı Let Forever Be’ye çektiği klibi ele alalım. Jim Carrey’nin başrolde olduğu 84 saniyelik Pecan Pie (“pecan” cevize benzeyen bir yemişmiş) yatak şeklindeki arabasıyla benzin istasyonuna gelen ve benzin alan bir adam hakkında. Film boyunca Elvisvari mimiklerle ismi tahminen Pecan Pie olan şarkıyı söyleyen Carrey, bu durumu gayet doğal karşılayan iki istasyon görevlisi tarafından karşılanıyor. Yastıkların çırpılması, yorganın düzeltilmesi gibi özel hizmetleri de kapsayan bir bakım sonucu yoluna devam ediyor. Let Forever Be ise, gerçek ve sanalın özenle çırpıldığı bir masal gibi – sabah yataktan kalkmasıyla güne başlayan kızımızın neredeyse her hareketini başka bir dünyada kendisinin birebir kopyaları tarafından yapılan birkaç güzel dans figürü takip ediyor. Düzlemler azalıyor, gerçekliğin solgunluğuna güzel kurgulanmış efektler yardımıyla dönülüyor ve kız hayatına devam ediyor. Bu gidiş dönüş o kadar çok tekrarlanıyor ki, hangisinin gözdeki hangisinin hayal gücündeki dünya olduğunu ayırt etmek zorlaşıyor. Radyokafaların hit olmasa da yeterince bilinen şarkısı Knives Out’a çektiği klip kıpkırmızı olmuş gözleri ve ıslak yanaklarına rağmen gülümsemeye çalışan birini getiriyor akla – sevimli olduğu kadar şakacı, şakacı olduğu kadar da ürkütücü bir ortamda Süper Doktor kutu oyunu oynanıyor (Ama kanlı canlı bir insan üzerinde!). Sonra da gerçek anlamda kemik yığınına dönüşmüş bir Thom Yorke’u mikrofon başında görüyoruz. Bu kadar nanik yaptığına bakmayın, aslında klip baya hüzünlü (“I want you to know / he’s not coming back”,”If you’d been a dog / they would’ve drowned you at birth”. Ne de güzel şarkıdır). Gondry’nin en çok çalıştığı isimlerden biri de uzay kraliçesi Bayan Guðmundsdóttir, nam-ı diğer Björk. Kendisinin tuhaflığından ürküp yaptığı her şeyden olabildiğince uzak durmayı seçenlerinize dahi sevgi aşılayabilecek nitelikte zengin klipler bunlar. Bachelorette’de ormanda bulduğu sihirli bir kitap sayesinde bir anda best-seller yazarı olan ve gökdelenler arasında ezilip büzülen genç kız olmuş Björk, Army of Me’de ise siyahlar içinde bir kamyon şoförü.
Birbirinden ilginç nesneler ve olaylar hakkındaki birçok kısa filminin ve müzik videosunun dışında çektiği reklamlarda da başarıyı yakalamış Gondry. Örneğin, 1995’te çektiği Drugstore Boy– Levi’s 501 (eczane) reklamıyla o kadar çok ödül almış ki, 2004 Guinness Rekorlar Kitabı’na girmiş. Reklam, yakışıklı bir delikanlının eczaneden alıp 501’inin yan cebinin hemen üstündeki miniminnacık yere sakladığı nesne ve eczacının kızı üzerindeki emelleri hakkında (Aynı reklamın Drugstore Girl isimli başka bir çevrimi de var, aralarındaki tek fark alışverişi yapanın, ötekinde eczacının kızı rolünde olan kız olması – eczacının da oğlu var). Fondaki elektronik müziğin siyah-beyaz zamanların taşra Amerika’sıyla böyle güzel uyuşması da şaşırtıcı.
Film çekmeye 2001 yılında Human Nature ile başlayan Gondry, özellikle Eternal Sunshine of the Spotless Mind ile kariyerini havalara uçurdu (Önceki filmi The Science of Sleep de oldukça beğenilmişti, bu uçuşa hazırlık niteliğindeydi). Sinemayla az çok ilgilenen herkesin bildiği bir film oldu “Sil Baştan”. Ayrıca, geçen senelerde İstanbul Film Festivali kapsamında okulumuzda da gösterimi yapılan Be Kind Rewind da bir Gondry işi. Hatırlarsınız belki, VHS formatında film kiralayan dükkandaki tüm kasetler manyetize olmuş tuhaf arkadaş (Jack Black) nedeniyle siliniyordu. Bu talihsiz olay üzerine üç arkadaş kolları sıvayıp kasetleri aynı filmlerin kendileri tarafından yorumlanmış halleriyle doldurmaya girişiyorlardı. Zamanla kendi yorumları ‘sweded’ filmler o kadar çok beğeniliyordu ki, (filmin Gondry tarafından çekilen ‘sweded’ trailer’ı da izlemeye değer) müşteriler de filmin içinde yer almak için uzun kuyruklar oluşturmaya başlıyorlardı. Başrollerdeyse –kimi zaman çok komik kimi zaman antipatik- Jack Black ve görmeye pek alışkın olmadığımız kalitedeki hip-hop adamı Mos Def’in yanı sıra Passeic kenti sakinleri. Filmin bu kadar doğal ve samimi yapan araba tamircisinden muhasebecisine bu insanlar ve ışıl ışıl fikirleriyle Bay Michel. (Fikirlerinden biri de burnuyla Rubik kübü çözmek, bkz: http://www.youtube.com/watch?v=pB8XedMowDU)
Yılın sonlarına doğru gösterime girmesi beklenen ‘Hollywood-style’ süper kahraman komedisi The Green Hornet’i sabırsızlıkla beklerken, Gondry abimizin kısa film çekmeyi rafa kaldırmamasını ve güzel klipleriyle rengarenk şölenler hazırlamayı unutmamasını diliyoruz. Çünkü bu cömert hayal gücünün dünyayı dolaşan kırmızı kurdeleler, içinden çıktığı bedeni takip eden metabolik katı atıklar, legodan oluşmuş rock yıldızları, dünyanın en mutlu atı, kibrit kutusuna sığabilecek boyuttaki adam ve daha nice şey hakkında bizlere vereceği sırlar bitmiş olamaz.

O An (Öykü)

2010-04-28T14:19:00.001-07:00

Gözler… Ne renk olursa olsun. İri, çekik; pırıl pırıl ya da nerdeyse kapalı; yorgun… Gözlerin sahip olduğu tüm fiziksel özelliklere eklenince kişinin ruhu, anlamlanınca yani gözbebeklerinin tüm hareketleri, ‘bakışa’ dönüşüyor gerçekleştirdikleri eylemsi…
__ __ __

Kısa bir gezintiye çıkarmıştı gözlerini… Nereden bilebilirdi ki bunun ömründen uzunca zaman yiyecek olan bir bağımlılık istencine sebebiyet vereceğini? Aslında şöyle bir hızlı gözden geçirmeydi belki de bu, amaçsız; öylesine… İstikrarsız kıpırdarken gözleri göz kapaklarının altında, aramadığını ama belki de umduğunu, bulmanın değil yakalamanın heyecanı ya da her neyse o duygulanımın adı, yaşadığı andı o an…

O an bakışlarıyla karşılaşmıştı gözbebekleri. Ne kadar da güzeldiler! Her şey, her şey akıp giderken hızlı oynatılan bir film şeridi gibi, o an sanki saatler almıştı. Oysa gözlerin fırlattığı protonların kesişiminden yaklaşık iki buçuk saniye sonra ayırmıştı zaten ( O’) bakışlarını; telaşsız hatta sakin, kararlı; fakat ani…

Hiç bitmesini istemediği, pamuk şekeri kokusunda bir andı o. Sadece kendisine odaklandıran, onun haricindeki tüm uyaranlardan soyutlandıran bir kokudur ya… Gözlerini kapatıp onun seni sarmasını beklersin ya…

Ya da zevkle okuduğun bir kitaptan vazgeçmek istemezsin ama, göz kapakların kapanmaya ısrar eder ya… Kirpik diplerin yanar, uyku iklimine girdiğinin belirtisidir, yavaş yavaş ‘yığılırsın’ ya olduğun yere… Tatlı tatlı teslim ederken kendini uykunun güçlü kollarına, omuzların üşür ya… Huzur yudumlarcasına… İşte aynı o tatta bir andı o an onun için. Sonsuza dek sürmesini dilediği…

Bakışlarının yön değiştirmesiyle, ifadelerinde de anlam kayması olmuştu. O kısacık anda en çok isteyeceği şey, ‘bakışlarına’ yüklediği anlamın saf bir realiteden oluştuğunu bilmek olurdu. Tabii ki emin değildi buna. Ama anlamak istediğini anlatıyor olduğunu kesin olarak bilebilmek, o anın hazzını doruğuna ulaştırırdı.

Derin bir keşke ile gezinti rotasında değişiklik yaptırdı ‘bakışlarına’…

Âsi’ye

Yangın (Öykü)

2010-04-28T14:18:00.001-07:00

“ yanıyor, yanıyor

orada bir ev yanıyor,

geçmişim, geleceğim

sanki her şeyim yanıyor.”

Gökyüzüne simsiyah dumanlar yükselir ahşap konaktan. Alevler içindedir konak. Her bir tahtasından çıtırtılar gelir. Belki çığlık çığlığadır da kimse duymaz . Etrafında bir sürü insan vardır telaş içinde. Ellerinde su dolu kovalarıyla koşuşturan koca göbekli adamlar, sırtında yeleği ayağında terliğiyle uyku mahmuru kadınlar. Kadınlar bir öbek oluşturmuşlardır bile. Kendi aralarında yangının çıkış sebebini tartışırlar, uykularından nasıl uyandıklarını birbirlerine anlatırlar.

Turuncu adamlar beklenir. Önce dar sokaklarla boğuşurlar, sonra yangına koşarlar. Kırmızı arabaları vardır, siren çala çala gelir. Uyandırır insanı uykusunun en derin yerinden. Hayırdır inşallah, dedirtip bir çırpıda kaldırır yataktan. Ellerinde uzun hortumları olur adamların. Beyaz köpükler boşaltırlar alevlerin üzerine. O beyaz köpüklere baktıkça insanın aklına denizin köpüklü dalgaları gelir, aynı zamanda deniz kıyısında esen hafif bir meltem… Yangınlı gecelerde ise rüzgarın deniz kıyısındaki halinden eser yoktur, sanki inadına eser de, alevleri körükler. Bir anda yangının suçlusu o oluverir.

Tarihi bina tarihe gömülürken gecenin içinde yanan yalnızca ahşap değildir. O binayı tarihi yapan her ne varsa, ne yaşanmışlıklar ne anılar, hepsi de kül olur ertesi güne. Konaktan geriye kalacak da yalnızca gece gibi siyahlıktır. Uçuşurlar toz toz sokakta. çok geçmez üstünden, makineler gelir, tayin edilmiş kader gerçekleşir. Şehirdeki taş binalara bir yenisi eklenir birkaç ayda.

Akşam haberlerine çıkar da ünlü olur üç dakikalığına bizim konak (Mahalledekiler öyle der, kadınlar kocalarına ekranı gösterip “Bak bak bizim konağı gösteriyorlar bey, sesini açsana”. Oysa hiç onların olmadı ki o konak…). Yangının elektrik kontağından çıktığı tahmin edilmekte ancak kundaklanmış olma ihtimaline karşı da çalışmalar sürmektedir. Elbette, küllerin üzerinde çalışır ya görevliler, her şey bittikten sonra.

***

Alev alev bir çift göz bir kenardan konağı seyreder. Alevli saçları karmakarışık bir kız çocuğudur bu, 10 yaşında anca. Sessizden bir veda gerçekleştirir konağına. Ve pencere önünde ya da kaldırım kenarında oturup hayallerinde kaybolduğu saatlere, günlere… Konağın yerine yapılacak yeni binaya bakmayacaktır evinin penceresinden, hayal aleminin anahtarı olamayacaktır o yeni taş bina. (Bazen pembe tüller içinde sihirli değneğiyle bir dokunuşta her şeyi değiştirebilen periler yaşatmıştı konağında, belki evlenip konağın beyaz perisi oluvermişti…) Dedim ya o gece, yalnızca ahşap değildir yanan.

Yanan son ev, yanan son hayaller…Hayır, yangınların bir sonu gelmeyecektir o kızın ülkesinde.

Bir yazar üstüne: Hakan Günday (Deneme)

2010-04-28T14:17:00.001-07:00

Hakan Günday kitaplarının ilk cümlesini okuduğunuz andan itibaren kitabı bitirmeden asla bırakamazsınız. Kitabın içine girip kaybolmazsınız, aksine o sizin hayatınıza girer; siz farkında olmadan düşüncelerinizi etkileyip davranışlarınızı yönlendirir.

Kitaplarının çoğu pesimisttir. Her cümlesinde nihilist bir tavır vardır. Bu yüzdendir ki eğer ruh haliniz iyi değilse okumanızı pek tavsiye etmem. Okurken düşünceleriniz bazen evrim geçirir, bazen karakterlere hak verirsiniz, bazen çatışırsınız onlarla. Aklınızdan eklemeler yaparsınız yazarın yazdıklarına veya çıkarırsınız beğenmediğiniz kısımları. Sayfalarca karakterlerinin düşüncelerini, iç dünyalarını yazabilir Günday ve siz bunu hiç sıkılmadan okursunuz. Her konudan bahseder, dünyanın düzeninden tutun da, insan psikolojisine kadar her konudaki düşüncelerini yazar karakterlerin. Şaşırırsınız, henüz bu kadar genç bir adamın bu kitabı yazabilecek bilgi birikimine sahip olduğuna. Kitaplarında olaylardan çok düşünceler önemlidir. Bazen öyle betimlemeler yapar ki düşünceyi somut halde anlayabilirsiniz, sanki siz düşünmüşsünüzdür onu, inandırır sizi de karaktere. Kitabı okuduktan sonra belki olay örgüsünü hatırlamazsınız ancak düşünceler kesinlikle aklınızda kalır. Günlük hayatta bazı olaylar karşısında bir karakterin aforizması gelir aklınıza, kitabı karıştırmaya başlarsınız o yazıyı bulmak için.

Benim en az beğendiğim kitabı “Ziyan” bile bir edebi harika. Yazarın yarattığı karakterlerin psikolojileriyse genel olarak benzer. Ancak bu duygulara ben bir isim koyamadım, nihilizm mi dersiniz yoksa pesimizm mi? Bilemem. Okurken hiçbir şey ile her şey arasında gidip geliyorsunuz. Okumayı deneyin, sevip sevmeyeceğinizden emin olamam, çünkü kimisi okur, kaptırır kendini; kimisi deli kitabı der bırakır, etkilenmekten korkar belki. Bu yüzden Hakan Günday’ın gizli ve kendine özel bir hayran kitlesi var.

Kinyas ve Kayra’dan, Kayra’nın yazdığı bir bölümle bitirmek istiyorum, belki kitaplarını biraz daha anlamanıza yardımcı olur:

“Benim cehennemim bana yeniden Kayra’yı gösteren bir tiyatro oyunu olurdu… Ama ben oradan da kaçardım. Cehennemi de kundaklardım!”

KUTU
Hakan Günday

Hakan Günday, 29 Mayıs 1976’da Rodos Adası’nda doğdu, Brüksel’de ilköğrenimini tamamladı ve liseyi Ankara’da bitirdi. Üniversiteye Hacettepe’de başlamasına rağmen, ertesi yıl Université Libre de Bruxelles’te Siyasi Bilimler Fakültesi’ne geçti.

İlk, benim de en sevdiğim kitabı olan Kinyas ve Kayra’yı 2000’de yayınladı. Şu ana kadar yayınladığı kitap sayısı altı – ve ben dördünü okudum.

Yalnızlık (Öykü)

2010-04-28T14:16:00.005-07:00

Kim yalnız değildir ki şu kocaman dünyada? Hangimiz söyleyebilir ki “Ben yalnız değilim!” diye cesurca? Eğer söyleyebiliyorsanız bir bakın arkanıza, kim vardı? Kim geldi yanınıza? Eğer her şeyin geçici şeylerle kapatıldığı bir dünyada, yalnız olmadığınızı söyleyebiliyorsanız, siz başından kandırmışsınızdır belki de kendinizi. Yalnızca ben yanılıyorumdur belki de…
Sadece, insanların da benim durumumda olduğunu düşünüp mutlu oluyorumdur belki de. Belki de Yalnızlık bir hastalık gibidir. Yalnız olan kişinin düşüncelerini ve yüreğini yemektedir bu hastalık ve ben, bu yüzden yanılıyorumdur düşüncemde. Ancak tek bir tedavisi var yalnızlığın, bunu biliyorum. Fakat o tedaviyi hastanın karşılaması imkansız… Ne yazık… Yalnızca dışarıdan gelecek yardımlarla iyileştirilebilir bir yalnız, ona tutunabilecek bir dal uzatılmasıyla tedavi edilebilir yalnızca…
“Tutun! Kurtarın yalnızı, atlayacak aşağıya! Bırakacak kendini, salıverecek uçurumdan boşluğa!” Ah, nasıl da duymak isterdim bu sözleri ardımdan! Ancak bir yalnıza bunları söyleyenler yine onu tanımayanlar, onunla tek bir dakika bile geçirmemişler olacak. Yalnız, eğer bunlara kanıp atlamazsa da yeniden dağılıp gidecek hepsi…
Yine hüsran… Ne yazıktır ki sadece mutlu olmak istemekteydi Yalnız. Sadece insanlarla birlikte mutlu olabilmek, fark edilebilmek, en azından onun da bu dünyada var olduğunun farkında olunmasını istemekteydi. Çok şey istemiyordu. Hayır! Kesinlikle çok bir şey değil, sadece bir selam verselerdi insanlar ona sabahları ve bir de akşamları, tek istediği buydu Yalnız’ın. Ama onu öldürmek isteyendi zaten insanlar. Bir insan nasıl düşmanından dost olmasını ister? Düşman neden farkına varsın ki onun? Neden sevsin insanlar sürekli konuşmak isteyen bir insanı? Zaten ülkelerin sınırları çizilmişken niye uğraşsınlar boş bir adayla? Neden yeni bir ülkenin kurulmasına izin versinler dünyada?
“Bakın elinde bir şey var, kurtulacak sanırım!” Ansızın gülümsedi Yalnız. Vazgeçti uçurumdan atlamaktan, belki de (Elindekinin en sevdiği kalemi olduğunu geç fark etmişti insanlar.) atlamayacaktı başından beri. Yalnızca yazmak istiyordu dertlerini kağıda. Gerek yoktu bu kadar gürültüye. Mutluydu zaten başından beri. Sadece fark etmeliydi yalnızlığın aslında hastalık değil, hastalıklı insanlardan kaçış olduğunu. İstemedikleri hayatları sırtlanmış insanlardan kaçış olduğunu fark etmeliydi sadece yalnızlığın. Aslında bunu çoktan fark etmişti. Ama belki o da bir rol istiyordu hayatta oynayabileceği. Herkes gibi olabilmek istiyordu. Herkes ise onun gibi olabilmeyi… Bilmiyordu iki taraf a da, her türlü işkence demek olduğunu yaşamanın; her şekilde katlanılmaz bir acı olduğunu. Bu yüzden düşünmemek için sürekli kendilerini oyalayacak işlerle meşgul olduklarını...
Belki de sırf düşünmemek için seçilmişti bu hayatlar bize. Sırf düşünmememiz için uyuşturulmamız için kullanılmaktaydı bunca madde. Okul, iş, para, lüks, giyim, moda; hepsi sadece uyuşturucuydu aslında. Sadece kendimizin farkına varamayalım diye. Her şeyi başarabilecek güce sahipken sadece bize verilenle yetinelim diye, asla bir adım sonrasına geçemeyelim diyeydi her şey.
“Atlayacak, bıraktı kendini aşağıya! Hayır! Düşmüyor, havada asılı kaldı! Uçuyor... Ve bizden uzaklaşıyor uçarak! Tek eğlencemiz de gitti işte, hadi şimdi dönelim sıkıcı yaşantılarımıza ve yapalım bize düşen işleri yeniden yıllarca…” bitmişti yalnızın kalemi ve bırakmıştı son yazdığı kağıdı insanlara ama o kağıt asla okunmayacaktı zaten. Çünkü herkes bir delinin ne dediğini anlamaya uğraşmayacak kadar meşgul olacaktı hayatta…

Yalnız Adam…

Döviz Kulübü (Deneme)

2010-04-28T14:16:00.001-07:00

Sokağın sonundaki şatafatlı ev ve onun gizemli garajı... İki aydır garip şeyler oluyor orada; anlamıyorum. Sahibini daha önce görmemiştim ama zengin biri olmalıydı. Peki ya garajına giren onca adam da neyin nesiydi? Fötr şapkalı kodamanlar, üstü başı dökülen beş parasız dilenciler... İki blok ötedeki hastanede çalışan ve altı ayda bir ziyaret ettiğim göz doktorumu ve oğlumun edebiyat öğretmenini bile gördüm o garaja girerken. Gizli kumarhane? Yok artık. Bir örgüt toplantısı? Saçmalama! Artık bir şeyleri öğrenmenin zamanı geldi sanırım. Gidip soracağım, içeri girmeye çalışacağım. Dürbünle izliyorum orayı; her gün daha da fazla insan, değişik yüzler, kim bilir belki ben de bu tuhaf tarikatın(!) bir parçası olurum.

Hava kararıyor ve ben hala garajın önünde volta atıyorum. Biri yanıma yaklaşıyor saati soruyor, şık takımlarla dolaşan iki yaşlı adamın bakışlarını üstümde hissediyorum, sanki gitmemi istiyorlar ama buna hiç niyetim yok, zira bugün burada ne işler döndüğünü öğreneceğim. Birden tanıdık biri bana yaklaşıyor, patronum mu, nasıl olabilir ki? İmkansız! Bu saatte burada ne işi olabilir ki? Ama bu o ve onun meymenetsiz suratı... Ne işin var burada, diyor; burada mı oturuyorsunuz sizi hiç burada görmemiştim, diye karşılık veriyorum. Burada neler döndüğünü bilmek istiyorsun değil mi, göreceksin ve bizi rahat bırakacaksın diyerek kapıyı açıyor, insanları içeri sokup benden telefonumu ve çantamı istiyor. İçerisi bayağı gizli olmalı, diye düşünmekten alamıyorum kendimi.

- Burası bir çeşit ibadethane mi?

- Daha fazlası...

- ....

- Göreceksin...

İçerisi kağıt kokuyordu ama kütüphane veya fotokopicideki gibi değil... Düpedüz para kokusu değil mi bu? İnsanları gündelik sorunların içinde boğan, kendimizi bulmamıza engel olan bir kabus ve bu kabusa tapanlar. Zamanında semah dönenlere, zikir yapanlara söylediğim bütün kötü sözleri geri alıyorum. Onlar kaçıksa bunlar zırdeli olmalı... Kapı kapanıyor, insanlar kapıyı yumrukluyor içeri girmek istiyor ben de merakımı bir yana atıp nerdeyim, diye düşünüp duruyorum; gitmek istiyorum.

Nihayet patronum kapıyı açıyor. Şanslı(!) kişiyi mülakata alıyor kapının önünde:

- Demek kulübe girmek istiyorsun.

- Evet efendim, her şeyden çok...

- Para için aileni gözden çıkarabilir misin?

- Evet efendim evet...

- Peki ya kulüpteki arkadaşlarını?

Sınavın en zor sorusu bu olmalıydı. Burası tarikat gibi bir yerse, “kardeşlik mantığı” önemli olmalı ama üyelerin birlikte önünde diz çöktüğü ve garip danslar yaptığı şey de paraydı hani, nasıl bir kardeşlik olabilirdi ki... İnsanların birbirini yemesi kapitalizmin olmazsa olmazı değil miydi?

- Asla...

- Demek para senin için tapınılacak kadar değerli değil, hiçbirimiz para kadar değerli değiliz, aynı fikirde değilsen içerisi sana göre bir yer değil...

- Tamam, sizi bile satarım yemin ederim, gerçekten...

- Kardeşliğimize ihanet etmeye bu kadar hazırsan, kardeşliğimizin temeline, yani paraya da ihanet etmeyeceğinden nasıl emin olabiliriz? Git buradan, çabuk!

İyi de o zaman doğru cevap neydi? Patronum kapıyı kapatmış, korkmaya başladığımı fark etmiş olmalı ki, hemen yanıma gelmişti. Zihnimi okuyor olmalıydı, “Doğru cevap sessizlikti, buradaki herkesin tüyleri bu soruyu ilk duyduğunda diken diken olmuştur. Burası neresi, demiştir kendi kendine. Buradaki insanların hepsi, hemen evet diyemeyecek kadar sadık; hemen hayır diyemeyecek kadar da yüreksizdir. Paraya sahip olmak istiyorsan yarı sadık yarı hain, yarı cesur yarı korkak olacaksın. Yani zengin ve güçlü patronuna sadık, beceriksiz patronun karşısında sinsi olmalısın. Mesela sen, bir köpek gibi sadık olduğundan asla ve asla terfi alamayacaksın...

Ben bir şey sormadan o başladı anlatmaya: “Buradaki insanları görüyorsun, zenginler fakirler, her türlü meslek grubundan insanlar... Tek ortak özellikleri hayatlarının birinci sırasına parayı oturtmaları.” Şaşırdım, ben böyle bir sıralama yapsam ilk başa ailemi koyardım herhalde... “Şu dilenci herifle yanındaki şişman milyoneri görüyor musun? Bana onları birleştirebilecek tek şey söyle. “

- Para aşığı olmaları falan mı?

- Bravo, öğreniyorsun.

Şimdi şu dilenciye bir daha bak. Tarikatımızın en kıdemli üyesi o. Neredeyse bütün gün çalışıyor ve buraya da iş kıyafetleriyle geliyor. Üstünün başının perişanlığına bakma, aslında saygın bir ailenin üyesi ama para için saygınlığını, ait olduğu sınıfı bir kalemde silmiş, kendini ayaklar altına atmayı göze almış, gerçekten takdir edilesi değil mi? Tarikatımız için en çok ihtiyaç duyduğumuz insan tipi... İnsanların çoğu parayı iyi bir sosyal statü elde etmek için kullanır, o ise zaten sahip olduğu sosyal statüyü daha fazla para için bırakıyor. Buradaki bütün zengin iş adamlarından daha değerli biri, önüne atılan birkaç kuruşla yaşamaya çalışan basit bir dilenci de değil. Birinci sınıf bir para aşığı o... Ve benden duymuş olma ama iyi de kazanıyor, çalıştığı caddeden günde yüz binlerce insan geçiyor.

Bu dünyada herkes paraya tapar, ona sahip olmak ister; yokken sadece sahip olmak ister, yeteri kadar varken de daha fazlasını... Eskiden insanlar gündelik yaşamın sorunlarından kurtulmak için kendini zikre verirdi, kendilerini kaybettikleri yerde bulacaklarına inanırlardı. Peki, kendini gündelik sorunlarının içinde bulamaz mısın? Peki, asıl istediğin şey buysa yani sadece mesai sırasındaki kişi olmak istiyorsan, akşam ne yiyeceğini düşünmek, alışverişe çıkmak ve bütün parayla yapılan şeyler aslında hayatın ta kendisiyse… Gerçek olamaz diye düşünme, sadece etrafına bak...

Devam etti, “İnsanlar ikiye ayrılır evlat, fakirler ve zenginler. Fakirlerin bazıları paranın yokluğuna lanet eder, bazıları da varlığı için dua ederler.” Ya kanaatkarlar, dedim ama demez olaydım.

- Biz burada kanaatkarlara insan demiyoruz!

Zenginler hiçbir şeye ayrılmaz, sadece daha fazla para derler onlar, sen sormadan ben yanıtlayayım.

- Biz burada hayırseverlere de insan demiyoruz.

- Peki, burada ne yapıyor insanlar. Asıl bunu merak ediyorum. Görüyorum ama tam anlam veremiyorum, biraz anlatır mısınız acaba?

- Tabii ki. Tarikatımız şu anda 66 kişiden oluşuyor. Beş ay önce başladığımızda bizim şeytanın yeryüzündeki gölgesi olduğumuza inanan adamların çoğu şu an bize katılabilmek için dışarıda bekliyor. Sekizerli gruplara bölünüyoruz, ben ve dilenci olan arkadaş kıdemli üyeleriz, toplamdan kendimizi çıkarınca 8 grup oluşturuluyor. İkimiz masa masa dolaşıp grupları denetleyip onlara katılıyoruz. Üye alımı da on altışarlı yapılıyor. Çünkü her grubun bir eşi var. Gruplar hiç değişmez ve her masada diğerlerine göre daha yüksek bir sandalyede oturan grup liderleri vardır. Her toplantıda liderler sırayla değişir. İsteyen sırasını başkasına devredebilir. Gelelim “ibadet” işine. Toplantı başladığında birbirlerinin eşi olan gruplar selamlaşır. Üyelerimiz selamladıkları arkadaşlarına o gün kazandıkları paradan biraz verirler.(Miktar eşit olmalıdır) Buradaki amaç ‘Sevgili kardeşim, seni, kazandığım parayı sana verecek kadar değerli görüyorum ama para her şeyden önemli olduğu için bunu senden hemen geri alıyorum’ diyebilmektir. Selamlaşmadan sonra gruplar masalarına oturur, yarım saat boyunca para hakkında konuşur, ardından masalara farklı ülkelerden farklı miktarda paralar konur ve grup üyeleri sessizliğe gömülür. Hayatı oluşturan, yaşamayı sağlayan ve bu dünyada tapınılmayı değer tek şeye bakarlar, bu sırada neler düşünürler bilemem ama kendilerinden geçerler. Ardından ona dokunurlar, kokusunu içlerine çekerler, ‘gerçek patron’a diz çökerler, dans ederler; işte hayat budur evlat... Şu an bizim hakkımızda ne düşünüyorsun bilmiyorum ama seni içeri aldığımda selamlaşma, sohbet ve sessizlik faslı bitmişti, onları da görebilseydin keşke, bugün biraz geç kaldım da kusuruma bakma...

Çıldırmış insanlar normale dönüyordu sanki, ya da ben bunu normal karşılıyordum artık. Sonuçta bugünün değer yargısı para değil miydi? Karıma, o çok beğendiği tek taş yüzüğü aldığımda ne kadar da sevinmişti; oğlumun yaptığı resim de mutlu etmişti onu ama suluboyayla ikimizi çizdiği basit bir resimdi o. Sonuçta bizi mutlu eden o resim, başkaları için kirletilmiş bir kağıt parçasıydı. Para, şeytan icadıymış, pehh düpedüz insan icadı ama insanların üstüne garip anlamlar yüklediği bir şey sanki, kutsallaştırdığı, hayatın anlamı kıldığı, çoğu zaman daha önemli şeylere tercih ettiği bir şey, para insan icadı olabilir ama bu sapkın tarikat içimizdeki şeytanın icadı...

- Peki hırsızlık falan olmuyor mu burada? İnsan bu kadar paraya sahip olmak ister, istemez mi? Hele de böyle para manyağıysa. Sonuçta kulübe giriş şartı hem cesur hem de küstah olmak değil miydi?

- Anlamamakta inat ediyorsun. Bu insanlar para harcamaya aşık değil ki. Onları paranın varlığı mutlu ediyor. Bizim için buradaki insanların ayakkabılarının, saatlerinin markası, ne kadar temiz ve şık oldukları, yani paraya ne kadar sahip oldukları ve bunu nasıl gösterdikleri hiç önemli değil. Asıl mesele para için ne yapabilecekleri, nelerden vazgeçebilecekleri... Hem çalsalar da bir sonraki gün getirip oraya koyuyorlar, çalmalarının sebebi evlerinde de paraya sahip olmak, göz yumuyoruz onların bu masumane davranışlarına. Yok, geri getirmemek üzere çalıyorlarsa da onlara saygı duyuyoruz, şahsen ben böyle bir şeyi göze alamazdım. Çalıp da harcayacak olanlar bellidir; içeri giremezler onlar.

En azından ben aslında paraya hiç değer vermiyorum diyen ikiyüzlü cimrilerden değiller, diye düşünmeden edemedim; ama hiçbir şey bu adamların zırdeli olduğu gerçeğini değiştiremez. Önce işimi bırakıp daha düşük bir maaşlı işe geçtim, nasıl olsa fazla sadık olduğumdan bir terfi alamayacakmışım. Sonra da daha küçük bir eve taşındık, daha ucuz şeyler giyinmeye başladım, daha ucuz ama daha anlamlı hediyeler aldım sevdiklerime, para bu dünyada tapacağım bir şey değildi, sadece bir araçtı, amaç olamazdı da... Bir daha ne o evin ne de garajının önünden geçtim, eski patronum da dahil olmak üzere o adamların hiçbirini görmemiş olmayı diledim. Etrafımda cüzdanı gittikçe kalınlaşan, garip hareket eden insanlar çoğalıyor ve ben sadece bu insanların birer “mürit” olamayacağını düşünüyor, bu akıma kendimi kaptırmamak için durmaksızın dua ediyorum.

Bir Demet Gökyüzü (Öykü)

2010-04-28T14:15:00.000-07:00

Yoruldum. Geçen mevsimin artıkları üstümde kalanlar. Dökemiyorum geçmişi, oysa kaç kış geçti üstümden. Yaşananlar büyük geliyor artık. Tutmuyor bedenleri, üzerime oturmuyor. Dönüyorum diğer köşeye, burada da ilkbaharda üstümden çıkarıp attığım insanlar.

Üzerime abanmış yaşam, nefes almaya çalışıyorum. Gökyüzü mavi kaldığı sürece yaşam savaşı vermemiz gerektiği öğretilmiş bize. Hiçbir amacımız olmazsa yok oluruz, denmiş. Bu yüzden uğraşıyoruz işte. İçimizden gelen bir içgüdünün önderliğinde… Bakıyorum bardağın camından insanlara, şekilleri değişiyor. Burunları, ağızları kayıyor. Bir büyüyor bir küçülüyorlar. Sonra garson geliyor, bardağımı alıyor; tam önüme yeni bir kapta hayatımı sunuyor. Seyretmeye devam ediyorum. Diğer taraftaki birine dalıyorum.

Bardağımın içi boştu az önce. Her şey netti. Şimdiyse dopdolu bir hayat var işte. Öbür yanı gerçekliğiyle görmemi engelleyen bir hayat. Bana hiç de nesnel olmayan fikirler sunan bir hayat. İçiyorum hayatı, başım dönüyor. Bir türlü bitmiyor diyorum kendi kendime. İçip bitirsem de garson gelip yine dolduracak biliyorum. Zaman geçtikçe bu bardak bitmiyor…

Kalkıp gidiyorum oradan. Sanıyorum kurtuldum garsondan. Ama çıkamıyorum dışarıya. Garson sesleniyor: “Hayatınızı bırakıyor musunuz?”

Bırakmıyorum, bırakamıyorum. Yerime, sandalyeme geri dönüyorum. Devam ediyorum hayatı içmeye. Tadı biraz mayhoş. Beğenmiyorum aslında. Bırakmak istiyorum. Kalkıp, çıkıp gitmek… Ama yapamıyorum. Yan masaya ilişiyor gözüm, onun da önünde bir hayat, kurşuni tonlarında... Ama onunki oldukça bayat. Bardağına bakıyorum. Kırıkları ve çatlakları var; anlıyorum az kalmış kırılmasına hayatının. Gözlerini bana çeviriyor, “Hepsinin tadı aynı.” diyor. “Kaç hayat içmiş olabilir ki?” diyorum kendi kendime. Kaç hayat içmesine izin verebilir ki bu huysuz garson?

Gözümü usulca garsona çeviriyorum, göz göze gelmek istemiyorum onunla. Korkuyorum görmekten. Zaten onun da işi var, görüyorum. Elindeki boş şişelere, şu hani hayatın bardaktan önce içinde durduğu şişeler, isim yapıştırıyor ve altına birkaç not yazıyor, belki de hatıra. Sonra fark ediyorum masamda da bana ait bir şişe olduğunu ve her masada, her müşterinin önünde birer tane. İçleri dolu. Ve bütün masalar tek kişilik. Kiminin daha dolu şişesi, kimininse az kalmış. Onlarınkini görüyorum. Ne kadar kaldığını anlıyorum ama benimkine baktığımda, şişe saydamlıktan ibaret. Ne kalan, ne de giden belli.

Şişelerin hiçbirinde isim yok önce. Sonra iş bitip müşteri gittiğinde; garson şişeleri alıp üstlerine isimlerini yapıştırıyor. Ve onun altına da birkaç satırlık yazı. Beyaz kağıt üzerine…

Solumdan bir adam sataşıyor bana: “Şimdi mutlu musun?” Neden bunu sorduğunu anlayamıyorum. Belki de sarhoştur diye geçiriyorum içimden. Her şey olabilir hayatı içerken. Gökyüzü veya denizin her zaman aynı mavi olmaması gibi, bütün normallikler ve gariplikler mümkündür. Ya sorduğu o hep gri olan soru? Çünkü ne tamamen beyazdır mutluluk önümde, ne de siyah. Cevabı yok, bilmiyorum. İnsan her şeyi bilemez zaten, değil mi?

Çıkıp gideceğim az sonra karşıdaki kapıdan ve garson şişemin üzerine beyaz bir kağıt yapıştıracak; kağıt üstünde iki küçük söz, beni hatırlatması muhtemel. Ve hayatı bitirmiş olacağım sonucunda. İşte benim tek bildiğim bu!

Hadi geçelim bunları en başa dönelim. Unutun garsonu, şişeleri, beyaz kağıtları ve bütün renkleri… Hiç gelmedik varsayalım buraya. Size papatyalar topladım ben, siz bunları okurken. İlkbaharın ilk papatyaları bunlar. En böceksiz çiçekleri bunlar, doğanın bize armağan ettiği.

Bu papatyaları koyuyorum bitmiş bardağıma ve kalkıyorum. Hesap çoktan kapandı. Kapı gıcırtısı hani şu Amerikan filmlerinde olanlardan. Ve gülüşmeler, her kitaptan duyabileceğiniz. Dışarıya çıkıyorum, oyun bitti. Son bakış, garsonla göz göze çünkü artık korkum yok. Şişe garsonun elinde ve beyaz kağıtlar da.

“Gökyüzü artık mavi değil sana.”

Roni Margulies ile Söyleşi (Röportaj)

2010-04-28T14:13:00.002-07:00

YAKINDA...

Pastafaryanizm (Deneme)

2010-04-28T14:13:00.000-07:00

Pastafaryanizm

Pastafaryanizm dogmatik dinlerden sıkılmış olan insanların tercih ettiği, Russel’in Çaydanlığı* ile başlayan parodi dinlerin günümüzde en popüler olanıdır. Pastafaryanizm inancının tanrısı Uçan Spagetti Canavarı (Flying Spaghetti Monster, USC,FSM), yaratıcısı Bobby Henderson’dur ki kendisi Pastafaryanizm inancının asıl tanrısı olmasına rağmen, büyük bir alçak gönüllükle yalnızca peygamber olduğunu belirtir. Bobby’nin Pastafaryanizm inancını ortaya çıkarması, Kansas’taki bir eğitim kurumunun evrimin yanında Akıllı Tasarım konusunun öğretilmesi kararına dayanır. Bobby, bu kararın üzerine evrenin bir uçan spagetti canavarı tarafından yaratıldığını söyleyen ve okullarda bu konunun da okutulmasını talep eden bir mektup yazmıştır. Pastafaryanizmin ilk parodisi bu mektupla başlamıştır. Daha sonra büyük bir hayran kitlesi kazanmaya başlayan Pastafaryanizm, tam bir parodi din haline gelmiştir. Bobby bu dine ait kutsal kitabı (The Gospel of The Flying Spaghetti Monster) yazması için yüksek miktarda bir para almıştır.

Pastafaryanizm inancına göre korsanlar kutsal varlıklardır ve dünyadaki küresel ısınma, deprem, tayfun, vb. felaketlerin nedeni olarak korsanların 1800’lü yıllardan beri sayılarının azalması belirtilmiştir. Bobby Henderson, Kansas Eyaleti Eğitim kurumuna gönderdiği mektupta ek olarak küresel sıcaklığın artmasının direkt olarak korsanların sayısının azalmasıyla ilgili olduğuna değinmiştir. Bu yaklaşımda da dinlerin kendilerini kanıtlamak için saçma kanıtlar öne sürdükleri eleştirilmiştir. Bobby Henderson kutsal kitapta, amaçlarından biri olarak bir korsan gemisi yaptırıp onunla dünyayı dolaşarak Pastafaryanizmi yaymayı belirtmiştir.

Henderson, diğer dinlerde bulunan, Akıllı Tasarım (Yaradılış), Cennet, On Emir gibi inançları, parodi haline getirip kitabında bunlara değinmiştir. Örneğin Pafaryan inancında, dini diğer dinerden daha cazip kılan değişik bir cennet inancı vardır. Pastafaryanizm’e göre cennet bira volkanları ve bir striptizci fabrikası ile doludur.

Duaların ve Delifişek**'in belli bazı ayetlerinin vb. sonunda "RAmen" denir. Bu sözcük Amin (Amen) kelimesi ve bir makarna çeşidi olan ramenin birleşmesinden oluşmuştur.

-On Emir yerine daha kibar bir dille yazılmış ve Fsm’nin bazı ricalarını içercen “8 yapmazsanız memnun olurum” bulunur.

8 Yapmazsanız Çok Memnun Olurum:

1. Eğer benim Makarnavi varlığımdan bahsederken sofuluk taslayan ben-senden-daha-kutsalım tipi serserice davranışlarda bulunmazsan çok memnun olurum. Eğer bazı insanlar bana inanmazsa, sorun değil. Cidden, o kadar kendini beğenmiş değilim. Ayrıca, meselemiz onlar değil, o yüzden konuyu değiştirme.

2. Eğer benim varlığımı başka insanları bastırmak, buyruk altına almak, cezalandırmak, deşmek, ve/veya, yani işte, kaba davranmak için kullanmazsanız çok memnun olurum. Ben kurban talep etmiyorum, ve saflık dediğin suda olur, insanda değil.

3. Eğer başka insanları yargılamak için nasıl göründüklerine, veya nasıl giyindiklerine, veya nasıl konuştuklarına bakmazsan, veya, yani, iyi davran işte, tamam mı? Ha bir de şunu kalın kafalarınıza sokun: Kadın = insan. Erkek = insan. Aynı = aynı. Biri diğerinden daha iyi değildir, tabi konumuz moda değilse, zira kusura bakmayın ama onda üstünlük kadınlarda, ha bir de mor ile fuşya arasındaki farkı bilen bazı erkeklerde.

4. Eğer sizin ve karşınızdakinin yasal yaş sınırı ve ruhsal olgunluğa ulaşması koşuluyla sizi inciten, veya arkadaşınızın gönlünün ve iradesinin razı olmadığı ilişkilere girmezseniz çok memnun olurum. İtirazı olanlara ise şunu söyleyebilirim: gidin kendinizi s****! (özgün metindeki gibi sansürlenmiştir). Eğer bu cevaptan hoşlanmazlarsa gidip televizyonlarını kapatsınlar, yürüyüşe falan çıksınlar.

5. Eğer başkalarının bağnaz, kadın düşmanı, nefret içeren fikirleriyle miden boşken yarışmaya kalkmazsan çok memnun olurum. Önce yemek ye, sonra ne b** yersen ye!

6. Eğer Makarnavi varlığıma adamak üzere milyon dolarlık kiliseler/tapınaklar/camiler/sinagoglar/türbeler yapmak yerine parayı daha iyi amaçlarla harcarsan çok memnun olurum (istediğini seç):

-Fakirliği ortadan kaldırmak

-Hastalıklara çare bulmak

-Barış içinde yaşamak, tutkuyla sevmek, ve kablolu televizyon fiyatını düşürmek Ben karmaşık karbonhidratlı sonsuz kudretli bir varlık olabilirim, ama hayattaki küçük şeyleri severim. Bana inan. Sonuçta yaratan benim.

7. Eğer etrafta dolanıp herkese seninle konuştuğumu söylemezsen çok memnun olurum. O kadar ilginç biri değilsin. O kadar böbürlenme. Ayrıca sana insan kardeşlerini sevmeni söyledim, bu ipucu yetmiyor mu?

8. Eğer, ee, ilgilendiğin konuda, yani çokça kapütilasyon/kayganlaştırıcı/Kayzer Wilhelm gerektiren bir konuda, kendine yaptırmayacağın işleri başkalarına yapmaya kalkmazsan çok memnun olurum. Eğer karşındakinin gönlü razı ise, (madde 4'e göre) yumul, ve Miki Fare aşkına, bir KONDOM TAK! Cidden, sadece bir lastik parçası. Eğer iyi hissetmeni engellemesini isteseydim onu dikenli olarak falan yaratırdım.

Pastafaryanizm’in evrime yaklaşımı kutsal kitaptaki konulardan bir tanesidir. Kutsal kitapta adını halkın %95’inin duymamış olduğu Darwin, Newton, Einstein gibi bilim insanlarının evrim denilen bir kavramı savunduğunu söyler ve bunun tamamen bir yalandan ibaret olduğunu belirtir. “Madem evrim denilen bir şey var, bu bilim insanları neden bugün bunu savunamıyorlar?”. Kitapta bu soruya hepsinin ölmüş olduğu gibi komik bir cevapla yanıt verir.

Pastafaryanist’lerin de diğer dinler gibi tatil günler vardır. Hristiyanlıkta Noel, İslam’da ise Ramazan Bayramı olmasına karşı, Pastafaryanizm’de “”tatil” vardır. “Tatil”in belli bir tarihi yoktur, her insana istediği zaman kutlamak gibi bir şans tanınmıştır.

Dışarıdan bakıldığında ne kadar komik ve saçma gözüken bir din olsa ve “Bu ateistler de ne kadar saçma dinlere inanıyorlar.” gibi yorumlara maruz kalsa da, Pastafaryanizm günümüzde dünyanın çoğunluğunda inanılan dinlerden çok daha mantığa dayalı bir dindir. Kutsal kitapta her ne kadar akıllı tasarım övülüp, evrim yalanlansa da, bunların hepsi aslında birer parodidir. Bobby Henderson, gerçekte savunduğu bütün düşüncelerini, kitapta dalgacı bir şekilde eleştirmiştir. Öbür dinlerin savunduğu mantıksız ve dogmatik düşüncelerin hepsini en iyi ve eğlenceli bir şekilde eleştiren, aynı zamanda aslında onların ne kadar kolay çürütülebilir olduğunu gösteren Pastafaryanizm, inancı olan çoğu kişinin okuması gereken ve aslında savundukları düşüncelerin, bir spagetti canavarına bile uygulanabileceğini gösteren güzel ve sivri dilli bir parodidir. Günümüzdeki dinler yüzünden çıkan savaşlar, çatışmalar ve ayrılıklar nedeniyle bıkmış insanların bir tepkisidir. Keşke herkes Pastafaryan olsa dedirtir. Bunun yanında gayet lezzetli bir tanrıya sahip olan din, her damak zevkine hitap ediyor.

Daha fazla bilgi için: The Gospel of The Flying Spaghetti Monster (E-book olarak bulabilirsiniz.). Ayrıca internette küçük bir araştırma ile birçok bilgiye ulaşabilirsiniz.

(*):Russell'ın Çaydanlığı, diğer bir adıyla Göksel Çaydanlık, filozof Bertrand Russell tarafından dinlerin yanlışlanamaz savlarının yanlışlanması görevinin kuşkuculara düştüğü görüşünü çürütmek amacıyla ileri sürülen bir benzeşimdir.

(**):Pastafaryan dininin metinlerine "Delifişek" denir.

-Lapacı ve Vitriol

Harikalar Diyarında İletişim Kurmak (Felsefe)

2010-04-28T14:12:00.001-07:00

Harikalar Diyarında İletişim Kurmak

Yaklaşık bir saatten beri ekrana bakıyorum, bir şeyler yazıyorum ve siliyorum. (Eskiden olsa bir şeyler karalıyorum ve kağıdı buruşturup atıyorum derdim. Ama şimdi orta yaşlı yazarlar gibi eski ile yeni yazma yöntemlerini kıyaslayan bir tartışmanın zamanı değil!) Bir kez daha fark ettim ki inceleme veya makale gibi belli bir yapıda yazılıp sonunda da kaynakça verebildiğiniz metinler aslında yazması kolay olanlar. Bunun yanında tamamen kafanızdaki düşünceler bütününü tutarlı bir biçimde yansıtmaya çalışmak ise –belki de sadece benim içindir- neredeyse imkansız. Bu konu hakkında biraz düşünmek istiyorum. [Aslında burada yaptığım bir tür paradokstan kaçış olacaktır. Çünkü “neden gerçekten tutarlı ve mantıklı bir düşünce yazısı yazmak zordur (Hatta tamamen kusursuzu birçok konu için imkansızdır?)” gibi bir konu hakkında yazmak da (Bu da kendi içinde tutarlı bir fikir silsilesi olmak zorundadır.) yeniden bulduğum nedenler dolayısı ile eksik ve hedefine ulaşmamış bir halde bulunacaktır. Fakat bu şekilde düşünmeye devam edersem yazılı bir biçimde iletişim kuramam. Bu nedenle gözlerimi kapatıp tehlikelerle dolu bu “maceraya” atılmalıyım.]

1- Basit bir biçimde denilebilir ki anlatmak istediğiniz konu hakkında teorik anlamda yazılmış ve söylenmiş düşüncelerin ve argümanların büyük bir çoğunluğunu büyük ihtimalle bilmiyorsunuz. Bu da yazarken sizde büyük bir eksiklik duygusu yaratıyor. (Özellikle teorik mükemmelliyetçiler için bir işkence.)

2- (Özellikle matematiksel kanıtlara aşina olanlar daha rahat anlayacaklardır.) Kafanızda olduğunu sandığınız ve sözlü olarak anlattığınızda çevrenizdekilerin itiraz etmedikleri fikirleri tek tek sıralarken aslında birçok düşünceyi a priori olarak kabul ettiğinizi, düşünceler arasında birçok boşluk bulunduğunu, birçok değişken konusunda da önyargılı olduğunuzu göreceksiniz eğer kendinize dürüst olursanız. Hatta daha çok düşünürseniz aslında kullandığınız kavramların birçoğunu bilmediğinizi, öz olarak anlayamadığınızı da göreceksiniz. (Burada insanların “felsefi” dediği anlam arayışından bahsediyorum. Özellikle yanlış anlaşılmaktan korkup fikirlerinizi analitik bir düzlemde açıklamaya kalkışırken bu gerçeği göreceksiniz. Sırtınızı yeniden a priori kabullere –varsayımlara- dayamak zorunda kalacaksınız.)

3- Formel bilimlerden bahsetmiyorsanız çok büyük ihtimalle tüm olanaklı insan bilinçlerinin takip edebileceği ve “tamamen tutarlı” diye nitelendirebileceği önermeler bütününe asla erişemeyeceksiniz. Bu eksikliğe “fikirsel eksiklik” diyelim. İkinci maddedeki “kavramsal eksikliği” giderdiğinizi düşünsek bile mümkün olan en doğru kavramsal sıralamaya erişebileceğiniz ne malum? Üstelik bu pozifif veya sosyal bilimlerde bile bu kadar zor iken tamamen bilimlerin dışında konuşulanlar ne olacaktır?

4- En tutarlı metodun ne olduğunu bilmiyorum. Ama insanlar, inceleme ve yorum yapma yöntemleri az da olsa oluşmuş bilimlerin dışında konuşurken o kadar çok tutarsızlık gösteriyorlar ki… Birçok etkeni gözlemlemiyorlar, belli bir perspektiten bakmaları gerekiyor vb. Sorun: Bu konularda nasıl konuşacağız o zaman? Ayrıca zaman problemi olarak tanımladığım (“Özellikle modern zamanlarda birçok tartışma için yeterli zaman ve sabırın insanoğlunda bulunmaması.”) problemi günlük hayatta nasıl aşacağız?

Bu metinde yazılanlar, hayattaki önermelerin getirdiği yanlış anlamalara karşı attığım düzensiz bir çığlık olarak algılanmalıdır. (Nitekim eleştirdiğim özelliklerin birçoğunu da aşıyor bu yazı. Mesela tüm argümanları listelediğimi zannetmiyorum.) Amacım – her şeyin tanımlandığı- totaliter bir iletişim dili kurmak değil. Sadece hayatımızda diğer bilinçlerle kurduğumuz iletişimin neredeyse tamamının yanlış anlamalar ve kargaşa ile dolu olduğunu düşündüğüme söylemek istedim. İnsanların çoğu, pratik hayatlarında yukarıdaki saydıklarımdan rahatsız olmuyorlar, bunu biliyorum. Fakat iletişim yöntemlerine birazcık dışarıdan bakan biri iseniz söylediklerimi anlayacağınızı düşünüyorum. Belki de çok analitik düşünmek istiyorumdur. Fakat insanların birbirlerini anlamadan doğup yaşayıp ölmeleri bana size öyle olduğunu ispatlayamayacağım anlamsız bir durummuş gibi geliyor. (bkz. Harikalar Diyarı sakinlerinin kendilerine göre normal yaşantıları ve Alice'in bunlara tepkisi) Biliyorum hiçbir zaman düşündüğüm gibi konuşmayacak-yazmayacak insanlar ama yine de metotlarımızı bir gözden geçirmekte fayda var. Bu küçük girişten sonra genel olarak iletişim problemlerini açıklayıp “nasıl iletişim kurabiliriz” ve “nasıl tartışmalıyız” sorularını bu konuda çok cahil olsam da “zaman problemi” nedeniyle (Bu konuda yazılmış tüm düşünceleri okuyacak zamanın eksikliği.) incelemeye çalışacağım sonraki yazıda.

PS: Eğer bu konudan çıkabilirsem ve yeterli bilgi seviyesine ulaştığıma kendimi ikna edebilirsem bir gün “Ütopyalar ve Gelecek” hakkında söz verdiğim gibi düşünüp iletişim kurabiliriz.

Sansür (Dosya Konusu)

2010-04-28T14:11:00.000-07:00

Kitapların yakıldığı yerde, sıra insanlara da gelecektir. Heinrich Heine

Ülkemizde sansür konusu en çok internet yasaklarıyla gündeme gelse de müzikten edebiyata, televizyondan radyoya uzanan çok geniş bir yelpazede, bizim ilk algıladığımız anlamıyla bir sansür uygulanmakta. Kısaca tanımlamak gerekirse, sansürün bir ön denetleme mekanizması olduğu söylenebilir; yani kastedilen, ürün tüketiciye ulaşmadan önce çeşitli sebeplere dayandırarak içerikte kısıtlamalara gitmek. Baktığımız zaman bu işle ilgilenen çeşitli devlet kurumlarına ya da şirketlerin, kendi içinde bir otosansür mekanizmasına rastlıyoruz. Kabaca politik, ahlaki, dinsel ve akademik sebeplere bağlayabileceğimiz -bağlayabildikleri- denetleme çeşitleri yine bu alandaki otoritelerin konumunu sağlamlaştırma amacı da güder elbette. Örnek olarak Katolik kilisesinin yasaklı kitaplar listesini ya da padişahların, çizgiyi aşan (Şarapla aşk arasındaki ince çizgi olsa gerek…) şairleri ölüme mahkum etmesini gösterebiliriz.

İşte bu noktaya dikkat ettiğimizde sansürün, özünde tarih boyunca birtakım sınıf veya zümrelerin çıkarlarını korumak için kullanılan politik bir araç olduğunu fark ediyoruz. Hannah Arendt, bir makalesinde totalitarizmin asli iki özelliğini evrensel geçerlilik iddiası ve keyfiyet olarak saptar. Yani, iktidarı elinde bulunduranlar, birtakım mutlak doğrulara, değişmez olduğunu iddia ettikleri absolülere ulaşır ve aslında politikalarına göre bunları keyfi bir şekilde sık sık “günceller”. İşte, sansür tam da bu noktada devreye girerek önceki mutlak-bellenmiş- doğruları yasaklayarak unutturur ve tüm güç, tek elde toplandığı için buna karşı çıkacak bir oluşuma da izin verilmez. Sonuç, parti ya da diktatör politikasının sorgulanmaksızın kabul edilmesidir ve demokrasi de farkını işte burada göstermelidir; zira denetlenmesi gereken bilgi ve ifade özgürlüğü değil, aksine kurumlara verilmiş olan güçtür. Bakın John F. Kennedy bunu nasıl açıklamış: “Biz Amerika halkını nahoş olgulara, yabancı fikirlere, alışılmadık felsefelere ve yeni değerlere emanet etmekten korkmuyoruz; çünkü, açık ekonomide kendi insanlarının, doğru ve yanlışı yargılamasına izin vermeyen bir ulus, denebilir ki kendi halkından korkmaktadır.”

Aslında sansür, kaynağını ilkel toplumlardan beri var olagelen tabulardan alır. Gelişimini tamamlamamış bir toplumda; tabulaşmış, zarar verilmesi kesin bir şekilde yasaklanmış değerlere en ufak bir tehdit hissedildiğinde insanlar harekete geçecektir. Bu nedenle statükoyu, yerleştirilmiş kültür ve ahlak değerlerini korumanın en açık yollarından biri de pek çok rejim için sansür mekanizmaları olmuştur. Tabulaşan değerler hedef gösterilerek halkın desteği de alındığında bu gücün önünde duracak bir mantık kalmaz.

Peki, gerçekten de denildiği gibi sürekli gelişen, durmaksızın ilerleyen bir dünyada yaşıyorsak sanata, bilime ve en saf haliyle topluma; belli değer yargılarını, çıkarlara göre şekillenmiş ahlak ilkelerini normlaştırarak dayatmak mümkün müdür; en başta da etik midir? Çizginin dışındaki sesi bertaraf ederek susturmak, algıyı kontrol etmek ne zamandan beri süregelmiş; geçmişte, bu fenomen nasıl ilerlemiştir? En önemlisi de; sansürü sansürlemek, mümkün müdür?

ÇOK UZUN ZAMAN ÖNCE, AYNI EVRENDE

“Sansür, bir toplumun kendine olan güvensizliğini yansıtır ve otoriter rejimlerin belirgin bir özelliğidir.” Potter Stewart

Sansür bizim topraklara resmen 19. yüzyılda Matbuat Nizamnamesi ile uğrasa da ifade özgürlüğü kavramının Antik Yunan devletlerinde bile tartışıldığını düşünürsek bu gerçeğin insanlık tarihiyle iç içe olduğunu, Osmanlı’nın da bu yarışta pek geride durmadığını görürüz.

Sokrates’in idamıyla aslında düşünce tarihinin bir yüzyıl geriye gittiği söylenebilir, belki de Platon politik ve dini tartışmalara belli sınıfsal sınırlamalar getirirken onun ölümünü de bir yerde meşru kılıyordu. Roma’daysa sağ olsun İmparator Augustus’un vatanseverlik ve yüce ahlaki değerler (!) için ortaya koyduğu çabalar, atadığı censor’lar onu boşa çıkarmayıp müthiş bir fişleme ve denetleme tiranlığı kurdu.

Çağlar boyunca din ile otoritenin iç içe geçmiş kurumlar olduğunu göz önüne aldığımızda da akla elbette ki ilk olarak kilise geliyor. Engizisyonda yargılanmış Galileo, Joan D’arc, Thomas More gibi ünlü isimlerin yanında Kepler gibi bazı bilgin ve muhaliflere yapılan tacizler, sapkınlıkla suçlananlara işlenen zulüm- Müslüman ağırlıklı olsa da- bizim toplumumuzun kolektif bilinçaltında dahi derin bir yer tutuyor. Index Librorum Prohibitorum (Yasaklanmış Kitaplar Listesi) gibi bir listenin varlığı dahi aslında sansürü ve sakıncalarını en açık gösteren kanıt. Bu listenin keyfiyeti Victor Hugo, Andre Gide ve John Milton gibi isimleri barındırmasına rağmen Mein Kampf’a herhangi bir şekilde yer vermemesinden de anlaşılabilir sanırım.

Aydınlanma Çağı ile yükselen bireycilik anlayışı ise ilk meyvelerini İskandinav ülkelerinde vererek ifade ve basın özgürlüğünü yasalarla garanti altına almaya çalıştı. Fransız İhtilali sonrası oluşturulan yasadaki “Düşünce ve ifadenin serbest iletimi insanlığın en değerli haklarındandır; her vatandaş, bu nedenle özgür yazma, konuşma ve yayınlama özgürlüğüne sahiptir.” maddesi de atılan adımları gösteriyor. Takip eden yıllarda ABD ve İngiltere de basın özgürlüğünü kesin bir şekilde koruma altına almaya çalışsa da dünyanın geri kalanında işler hala iyi gitmiyordu. Özellikle bu büyük güçlerin koloni bölgelerinde yoğun bir denetim çok uzun bir süre boyunca devam edecekti ve tüm gelişmelere rağmen sansür kurumu-insanlığın gelişimi palavrasını boşa çıkararak-, 2010 yılına kadar tüm haşmetiyle ayakta kalmayı başardı.

TÜRKİYE’DE YASALAR VE SANSÜR

Alpay Kabacalı, “Sansür dogmacılıkla, dinsel yetkenin düşünce yasakçılığıyla başlıyor.” derken haklısıyla bizde de bu çeşit bir denetlemenin daha çok şeyhülislam fetvalarıyla yürütüldüğünü söyleyebiliriz. Gerçek bir sansür kurulundan ancak 19. yüzyılda bahsedebilsek de “kitapların derhal toplatılıp okuyanların tez elden cezalandırılması” şeklindeki emirlere Osmanlı tebaası pek de yabancı sayılmazdı.

1864’te, iş resmiyet kazanarak Matbuat Nizamnamesi adında bir tüzükle basılı yayın çıkarmak izne bağlandı. Sansürün de ötesinde, gerekli görüldüğü takdirde hükümet istediği yayın organlarını kapatabiliyordu. “Kızıl Sultan” II. Abdülhamid ise tahta geçtikten sonra Encümen-i Teftiş ve Muayene’ye eserler yayınlanmadan önce içeriği denetleme yetkisi verdi. “Hükümdar ve ailesini, nazılarını tahkir, dost devletlere ve bunların temsilcilerine karşı yayın” gibi nitelikler açısından siyasal uygunluk, gazetelerde sansür nedeniyle yazıların kimi kısımlarının boş bırakılmasına neden oldu. Sonuçta, baskı rejimi şiddetini bu daire aracılığıyla arttırarak yükselecekti.

1908’de II. Meşrutiyet ile şaşırtıcı bir gelişme olarak "hiçbir veçhile kablettab'ı teftiş ve muayeneye tabi tutulmaz" emri anayasada yer bulurken 1914’te karanlık çağ tekrar başladı; 1919-1923 evresinde sıkıyönetim hali tüm yayınları kapsayacak şekilde genişletilecekti. TC ise başlangıçta Kanun-i Esasi yolunu izlese de çok geçmeden Takrir-i Sükun’u yayınlayarak sansürlenen kimi yazarları İstiklal Mahkemeleri’nde yargılamıştır. Müteakip “çağdaşlaşma” döneminde tek partinin baskıcı zihniyeti devam eder, 1945’e kadar belli bir süre için kapatılan yayınların haddi hesabı yoktur. Bu zihniyeti de en iyi, dönemin başvekili Saraçoğlu açıklar: "Ben sansür koymam, Anayasa'nın dışına çıkmam. Fakat haddinizi bileceksiniz, bunu aşmayacaksınız, aşarsanız cezanızı göreceksiniz(!)" Bu sırada en büyük baskıyı da sol içerikli yayın ve kurumların gördüğü söylenebilir.

Demokrat dönemdeyse, muhalif mizah dergilerine bile yönelen bir ceza mantığı görüyoruz. 6-7 Eylül Olayları’nı takip eden günlerde kurulan “Tahkikat Komisyonu”ysa muazzam yetkileriyle yeni bir devir başlattı; öyle ki DP’nin son dönemlerinde işin boyutu tahayyül sınırlarını zorluyordu.

Darbe sonrası 61 anayasasında ifade özgürlüğü görünüş itibariyle tekrar güvence altına alınsa da tutuklamalar ve yasaklar devam etti. Aziz Nesin gibi aydınların evi defalarca arandı.

Kısır döngü genişleyerek sürdü ve 12 Mart 1971’de asker, tekrar siyasete müdahale ederek kendi sıkıyönetim halini oluşturdu. Sayısız gazeteci işkence gördü, cadı avını aratmayacak bir zihniyetle on binlerce kitap toplatılıp yakıldı. Fakir Baykurt, bu dönemi şu sözlerle özetliyordu: “Liste yapsak o listelerden bir kitap olur, onu da yasaklarlar(!)”

Sıkıldınız muhtemelen, ama olay 80’lerden günümüze dek devam etti. Darbenin ardından 79 ton yayın toplatılarak yakıldı! (Zehirli dumanları hala Türkiye’nin havasında dolaşıyor olsa gerek, düşündükçe öksürük krizi geçiriyorum.) Birkaç yıl sonra çıkartılan Olağan Hal Yasası’ysa yayınları izne bağlayarak bir çeşit ön sansür kurumu oluşturdu. 1990 Sansür Kararnamesi’yle çoğu siyasi nedenlerle bu tip olaylar devam etti; cinsel niteliği nedeniyle yasaklanan kitaplar, Türklük aleyhine işlenen suçlardan dava edilen yazarlar, bir gece ansızın yasaklanan siteler…

OTOSANSÜR

Bizim memlekette göte göt denir. Can Yücel

Göt yazdığımda Microsoft Word beni usulca uyarıyor, argo veya kaba sözcük…

Şirket zihniyeti ve devlet eliyle yapılan sansürün de ötesinde çok daha korkutucu bir olgu var aslında, içten kaynaklı, kişinin kendini sınırlamasını bekleyen otosansür duygusu. Halbuki söyleyeceği her sözden kaygı duyan insan hiç nitelikli bir yaratıcılık koyabilir mi ortaya?

Adeta hapishanedeki bir Mektup İnceleme Komitesi’nin belirsiz varlığı gibi bizi sınırlayan maddi manevi, mali etmenler; ideolojik, dini tabular; toplumsal ve harici ahlak yargıları sebebiyle sanatçının kendini durdurmasıdır otosansür. Göze batmaktan korkup eserini sönükleştirmek pahasına da olsa geri çekilmek, birilerine yaranmak için kendi değerlerinden vazgeçmektir. Varolmamayı seçmektir.

Azınlık gazeteleri devasa basın holdinglerinin saldırısından kaçınmak için geride dururken, geçtiğimiz günlerde, Sabah’ta yaşanmış olayların içyüzünü öğrendiğimizde anladığımız gibi editörlerin kurumsal kaygıları da otosansüre yol açabiliyor. Bu kavramın otodenetimden farkıysa özyönetime ve olumlu bir gazeteciliğe yönelmekten ziyade Süleyman İrvan’ın deyişiyle “yazılması gerekeni yazmamak” olması. Ulusal çıkarlar ve toplumsal kaygılar gibi caydırıcı etmenler burada devreye girerek “Orada dur arkadaş!” diye fısıldıyor kulağımıza, bizim ülkemizde de bu ses, genelde kışladan yükseliyor. Demilitarizasyonu geciktirme, itaat kültürünü alttan alta aşılamaksa otosansürün görünmez yüzü.

İşin özü, otosansür kendini her zaman haklı çıkarabilecek iki yüzlülükte ve istenirse, meşru göstermekte hiç de zorlanılmayacak bir göz yummacılıkta ilerleyen sinsi bir gölge, neredeyse efsaneleşip içi boşalarak unutulmuş, yılankavi bir figür. Normlaşmaya karşı durmak, Hrant Dink’in deyimiyle gerçek bir demokrasiye doğru kulaç atmak içinse önce kendi içimizdeki otosansürü tartışarak, düşünerek, karar vererek yıkmak gerekiyor.

SANSÜR, MÜZİK VE İNTERNET

Damon Albarn, otosansüre de atıfta bulunarak “Gerçek sansür günlük hayatta bizim farkında olmadığımız bir şeydir, sistemin içselleştirilmiş bir yanıdır. Müziğin ekonomiyle bu kadar yakın ilişki içerisinde olmasının sonucunda insanların kendi kendilerini sansür etmesidir.” der. Devletin, şirketlerin müziğe bizimkinde olduğu kadar karıştığı ülke de azdır herhalde.

Her şey 1934’te başlıyor aslında. Dönemin İçişleri Bakanı Şükrü Kaya, Mustafa Kemal’in emri ve desteğiyle radyolarda alaturka müziğin çalınmasını yasaklıyor. Yani meydanda birlikte söylenen türkü, kıraathanede çalınmayacak! Batılılaşmanın baş döndürücü şekilciliği ve Türk İnkılabı’nın jakobenci yapısı- bilmiyorum fazla kesin ve sert bir yargı mı olacak ama- ilk kez bu denli şiddetli bir Garp – Şark tartışmasına yol açıyor. Toplumu şekillendirmek amacıyla uygulanan sansüre Cemal Reşit Rey nüktedan bir tavırla “Dağda türkü söylemek isteyen çoban, köyünden başkasına ‘şu kısmı da sen söyle’ mi diyecek?” şeklinde bir cevap verse de tartışmalar kısa zamanda kesiliyor ve işe bakın ki böyle bir hatadan ancak 8 ay sonra dönülüyor!

İşte bu olay, hangi değeri yücelttiği belirsiz elitist geleneğin hakim olacağı tehlikeli bir dönemin de habercisi aslında. Benzer gerekçelere dayanarak uzun yıllar özellikle Kürtçe şarkı söylemek isteyen sanatçılara baskı uygulandı. Grup Yorum ve Selda Bağcan toplanan kasetlerini, basılan konserlerini teker teker anlattığı röportajlarında bu yaraya parmak basmıştır. Nice yorgun demokrat sürgüne gönderilirken yüzlerce albüm “Yasaklı İsimler” listelerinde yer aldı.

Aslında tüm ideolojik kaygıların ötesinde bu konu ekonomik bir projeksiyona da yatırılabilir. Müzik, sanatın en popüler ifadesi ve bu açıdan da güçlü bir meta, büyük bir pazar. Müziğin tüketiciye göre şekillenmesi, sanat ve piyasa arası uzlaşma, daha da kötüsü sanatçının eserine yabancılaşmasıysa en azından şahsen bildiğim tüm etik değerlere aykırı aslında. Semih Gümüş “… klasik deyişle, eser sahibi dediğimiz artık müziği yaratan değil, pazarlayan.” derken de muhtemelen bu tehlikeye işaret ediyor.

Buna rağmen günümüzde artan imkanlarla sanatçıların aracıları ortadan kaldırarak doğrudan dinleyicilere ulaşma fırsatı bulduğunu söyleyebiliriz, en azından dünya standartlarında! Ne var ki geçtiğimiz yıl MÜYAP (Müzik Yapımcılar Birliği) isimli kuruluş, sanatçıları tekelinde toplamak, kendi ayakları üstünde durmaya çalışan müzisyenleri kendi pençelerine sıkıştırmak niyetiyle telif haklarını bahane göstererek internette müthiş bir temizliğe başladı. Yalnızca korsan mp3 siteleri değil sanatçıların onayıyla hizmet veren Last.fm, Myspace gibi siteler ve hatta Youtube’daki birçok klip de bu kurum nedeniyle davalık oldu ve yasal olan, yasaklandı. Artık miatlarının dolduğunu kabul edip müzik endüstrisinin yeni dalgasına uyum sağlamak yerine set çekmeye çalışma politikalarıysa şüphesiz iktidarla iyi geçindikleri süre kadar devam edebilecek; unutulmamalı ki yarış atının ayağı kırıldığında kasap, hiç beklenilmeden aranır.

Üstelik müzik konusunda şaşırtıcı bir gerçek de basın konusunda yeterince hassas olduğu söylenebilecek ABD’nin dahi, iş sinema ve müzik gibi popüler alanlara geldiğinde RIAA, MPAA veya PMRC benzeri denetleme ve koruma kurumlarına sanat eserlerini “müstehcen, politik açıdan zararlı” (explicit) olarak nitelendirme hakkını tanıması. Bu hegemonya, elbette sanatçıların üstünde kurduğu bir baskıyla otosansürü de beraberinde getiriyor; dalga-yosun meselesi. Sonuçta müzisyen, şarkısına Amerika toplumunun çürümüşlüğünden, hissettiği üslupta dem vuracakken durup düşünmek zorunda hissediyor; zira albümüne bir yaş sınırı konursa satışının düşeceğini biliyor. Yani gönderilen mesaj yine Semih Gümüş’ün belirtmesiyle “Bu ülkede kontrolümüzden geçmemiş, onayımızı almamış (ve bizim üstünden nemalanmadığımız) tek bir nota duyulmayacak.” aslında.

Müzik oligarşisini yıkıp sanatçıyı üstündeki tahakkümden, dinleyiciyle doğal bağını kan emici parazitlerden kurtarmanın tek yoluysa tam anlamıyla bağımsız, özgür bir anlayışı teşvik etmekten geçiyor. Sanatın endüstrileşip makine üretimine geçmesine karşı tavır alan grupların başındaysa belki de Zardanadam geliyor. Herkesten onların radikal duruşunu beklemek haksızlık olur fakat albümlerini dinleyiciyle ücretsiz paylaşıp masraflarını konser gelirlerinden karşılamaları elbette ki takdire şayan bir direniş. Bir söyleşide dedikleri gibi “Sanatın serbest dolaşımı ve özgür paylaşımı, kültürü endüstriyel bir ürün olmaktan çıkarıp insanlığın ortak zenginliği yapma çabası olarak da görülebilir.”se eğer…

SONUÇ

Bu ülke topraklarında RTÜK’ün, askeri yönetimlerin uyguladığı denetime; gazetelerimizde halen uygulanan otosansüre, toplanan albümlere, dağıtılan konserlere, “askıya alınan” tiyatro oyunlarına ve hatta makinistin elle sansürlediği öpüşme sansürlerine daha sayfalarca ağıt yakılabilir. Ne var ki özgür ve bağımsız zihinler için bizim ihtiyacımız olan her şeyden önce etkili bir kamuoyu oluşturmak, zira Hrant Dink’in yazdığı gibi “Demokrasi zorla dayatılacak, ihraç ya da ithal edilecek bir değer değil, her toplumun kendi içerisinde, iç dinamizminden üretilebilecek bir toplumsal yaşam biçimidir.” İnsanlığın evrensel değerlini benimseyip demokrasi mücadelesini önce kendi içimizdeki sınırları kaldırarak vermekte kararlıysak sansürden her anlamıyla kurtulmamız gerekiyor ve bu sadece yasaları değiştirip, MÜYAP’ı protesto etmekle oldu-bitti, kestik-attık’a getirilebilecek bir savaş değil. Sansür, ne toplumdan, ne de kolektif bilinçaltı ve Zeitgeist’tan (dönemin ruhu) bağımsız bir olgu; hayatımıza, bilincimize işleyip her tarafımızı kuşatmış bir ahtapot. İnsanların kendi eserlerini budama gereği hissetmeden, önce bu kollarla “ciddi bir mizah” yardımıyla boğuşması şu noktada ezber bozmanın tek yolu gibi görünüyor.

KUTULAR

Freemuse

Tüm dünyada sansürlenmiş müzisyenlerin dertlerini dile getirip pek çok ülkede yürüttüğü kampanya, verdiği konferanslarla müthiş bir organizasyon olan Freemuse 2010 İfade Özgürlüğü Ödülü’nü de ülkemiz protest sanatçılarından Ferhat Tunç’a verdi. Sitede Bob Dylan’dan İsmail Türüt’e dek sansürlenmiş müzisyenlerin listesi bulunuyor.

Sansüre sansür untitled-2 görseli

Hayır, burada kast ettiğim olumlu bir hareket olarak sansüre sansür değil; aksine geçen yılki IMF toplantılarında yapıldığı gibi Şark kurnazlığıyla çevre bilgisayarların IP’leriyle oynanarak Youtube’a erişim izni sağlanması! Tehcir döneminde İslam’ı zorla seçtikten sonra kiliselerinden olan Ermeni’lere, nasıl Sevr vesilesiyle gelen müfettişlerin gözünü boyamak için mülkleri ve kimlikleri alelacele geri verilmişse iş batıyı etkilemeye gelince anlayış, 100 yıl sonra da değişmiyor. Halbuki onlara yaranmamız değil, sundukları değerlerden yararlanmamız gerekirdi.

Richard Dawkins ve Erişim Yasağı richarddawkinsa3 görselinde BANNED IN TURKEY kısmı

Evrimle ilgili görüşleriyle günümüzde çok geniş bir kitleye hitap eden zoolog yazarın Türkiye’yle yaşadığı ilk problem değil bu aslında; Tübitak Yayınları’ndan çıkan The Selfish Gene (Gen Bencildir) kitabı da 90’larda toplatılmış, piyasadan çekilmişti. Dawkins, internet sitesine erişim yasağının engellenmesiniyse ana sayfadaki kocaman bir “BANNED IN TURKEY” yazısıyla tüm dünyaya duyurarak yüzümüzü kızarttı. Belki de en iyisini yaptı, bu yaşadıklarımızın dünyaca bilinmesi gerek ki bizim gösteremediğimiz tepkiyi internet kullanıcıları göstersin.

Bir Acayip Adam: Mustafa Suphi - 1 (İnceleme)

2010-04-28T14:06:00.001-07:00

1910’lu ve 1920’li yıllarda Anadolu coğrafyasında sol akımların kaynağını, Avrupa’ya okumak için gönderilmiş öğrencilerin sempati duyduğu Spartakist ve benzeri akımlar, Ekim Devrimi sırasında Rusya’da bulunan vatandaşlar veya savaş esirlerinin gözlemleri ile bu süreç zarfında Anadolu’da bulunduğu halde yapılan propagandalarla farklı ideolojiler benimsemiş insanlar oluşturuyordu.

Bu sayıda ayrıntılarıyla anlatacağımız Mustafa Suphi de Ekim Devrimi sırasında Rusya’da bulunmuş ve Bolşevik ideolojisini benimsemiş, benimsediği ideolojiyle kurduğu TKP’yi Türkiye’ye taşımak ve Millet Meclisi ile temasa geçmek için geldiği Anadolu topraklarında katledilmiş bir siyasetçiydi.

1882 senesinde Trabzon’da başlayan hayatı, Paris’ten Kazan’a, İstanbul’dan Bakü’ye kadar birçok şehirde geçti. 1906 yılında bitirdiği İstanbul Hukuk Mektebinden sonra, öğrenimini devam ettirmek için Paris’e gitti ve burada Siyasal Bilgiler dalında eğitim aldı. Üniversite yıllarında Tanin Gazetesi’nin Paris muhabirliğini yaparak başladığı gazetecilik, onun hayatını devam ettireceği meslek olacaktı. Türkiye’ye döndükten sonra, o dönem Türk milliyetçiliği yapan Milli Meşrutiyet Fırkası’nın yayın organı olan İfham Gazetesi’nde yayın müdürlüğü yaptı. Bu süreç içersinde İttihat ve Terraki partisine karşı muhalefet eden Mustafa Suphi’nin, dönemin sadrazamı Mahmut Şevket Paşa’nın öldürülmesinden önce İfham Gazetesi’nde yazdığı bir yazı, sadrazamın öldürülmesiyle alakalı görülmüş ve Suphi, Sinop’a sürülmüştü. Ancak bu cinayet nedeniyle birçok tutuklama yapılması ve bu tutuklamaların birçoğunun İttihat ve Terakki partisi muhalifi olması da ayrıca dikkat çekicidir.

Sinop’ta yaşadığı sürgün hayatı nedeniyle 24 Mayıs 1914 tarihinde Kırım’a kaçtı. Şehre gelişiyle birçok yerel gazeteye haber olan Mustafa Suphi, Kırım’da bir ay gibi bir süre kaldıktan sonra temmuz başında Bakü’ye gitmek için yola çıktı. Temmuzun son günleri vardığı şehirde kaldığı süre zarfında, İkbal ve Basiret gazetelerinde yazılar yazan Mustafa Suphi’nin genellikle üstünde durduğu konu Osmanlı’nın savaşa girip, girmeyeceği ve bu nedenle duyduğu endişelerdi. Ağustos sonunda ayrıldığı Bakü’den Batum’a giden Mustafa Suphi’nin amacı; Rus orduları tarafından esir alınmış Osmanlı askerlerinin durumlarıyla ilgilenmekti. Fakat bu dönemde Rus makamlarının, tüm Türk vatandaşlarının ve askeri esirlerinin tutuklanarak Rusya’nın iç kesimlere gönderilmesi kararı alması üzerine Kalugu adlı şehre gönderildi. Kalugu’da diğer savaş esirleri, demiryolu vb inşaatlarında çalıştırılırken Mustafa Suphi’nin kendine ait bir daireye taşınmasına izin verilmişti. Suphi, bu sıralar Fransızca dersleri vererek geçimini sağlıyordu. Fakat Kagula’daki hayatı uzun sürmedi ve 9 Eylül 1915’te, şehirde bulunan tüm Türk vatandaşları ve esirleriyle beraber Ural’a gönderildi. Ural’da fabrikalarda çalıştırılan Suphi, fabrikada tanıştığı bazı Bolşeviklerle ilişkiler kurarak, onlardan Marksist yayınlar aldı ve Sosyalizm ideolojisiyle ilk olarak tanışması bu dönemde oldu. Her ne kadar bu konuyla ilgili bazı araştırmacılar Suphi’nin Paris dönüşünden beri sosyalist olduğu belirtseler de, ne Paris dönüşü yayın müdürü olarak çalıştığı Türkçü ideolojiyi benimsemiş Milli Meşrutiyet Fırkası’nın yayın organı olan İfham Gazetesi’nin görüşleri sosyalistti, ne de o dönemde yazıları yayınlanan Mustafa Suphi bir sosyalist yazar havası veriyordu. Yaşadığı değişimden sonra aynı yıl içinde Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi’ne katılan Suphi, harp esirleri arasında Bolşevikliği yayarak faaliyet göstermeye başladı.

Mart 1918’e kadar geçen süreç, Mustafa Suphi’nin sosyalist ideolojiyle yoğrulduğu ve Türk esirleri arasında Bolşevik ideolojiyi yaymakla geçirdiği dönemdi. Suphi, Mart 1918’de geldiği Sovyet Rusya’nın başkenti olan Moskova’da ilk iş olarak Stalin başkanlığındaki Milliyetler Komiserliği’nin bir alt şubesi olan Müslüman Komiserliği’ne gider ve bir süredir niyetlendiği Arap alfabeleriyle yazılmış Türkçe bir gazeteyi kurup kuramayacağını sorar. Daha sonra Stalin’in verdiği izinle kurulan ve başyazarı Mustafa Suphi olan Yeni Dünya isimli gazetenin ilk sayısı 27 Nisan 1918 tarihinde basıldı. Gazetenin en büyük amaçlarından biri Kafkaslarda, Türkiye’de yaşayan Türk topluluklarına ve Rusya’nın çeşitli yerlerinde bulunan 60 bin Türk savaş esirine Marksist ve Leninist ideolojiyi ve Ekim İhtilalı’nın amaçlarını anlatmak, insanları Bolşevik devriminin saflarına çekmek ve Bolşevik Enternasyonal ordularına dahil etmekti. Moskova’da 13 sayı çıkan Yeni Dünya Gazetesi’nin başyazarı Mustafa Suphi’nin yazıları o dönemki iktidarda olan İttihat ve Terakki’ye karşı büyük eleştiri içeriyordu. Bu nedenle dönemin Osmanlı Moskova büyükelçisi; Sovyet Dış İşleri Bakanlığı’na iki nota veriyor, fakat bu iki notanın gazete üstünde bir etki yaratmaması üzerine, dış işlerden sorumlu halk komiseri Çiçerin ile görüşüp gazetenin kapatılmasını sağlıyorken bir ay sonra yayın hayatına geri dönen Yeni Dünya, İttihatçı hükümeti eleştirmeye devam etti.

Bu noktadan sonra atılacak adım artık teşkilatlanma çalışmalarına başlamak olacaktı. Bu fikrin ilk defa ortaya çıkmasında Mustafa Suphi’nin 1918 yazında Müslüman Sosyalistler Kurultayı’na katılmak için gittiği Kazan’da tanıştığı Türk Sosyalistler etkili olmuştu. Onlarla yaptığı konuşmalar neticesinde alınan kararla Türk Sosyalistleri Konferansı, Rusya’nın çeşitli yerlerinden gelen 15 delegenin katılımıyla 22 Temmuz 1918 tarihinde Moskova’da açıldı. Konferansın açılış konuşmasını yapan Mustafa Suphi, konferansın amacını ‘‘İşte biz Türk proletaryasını sosyalizm ile teçhiz ve teslim etmek, bu genç ve cevherli kuvveti enternasyonal saflarına eriştirmek içindir ki, Rusya’nın geniş memleketlerinde harb-i hazır serpilip dağılmış olan Türk işçi, köylü ve asker vekillerini bir araya toplamış bulunuyoruz.’’ diyerek açıklamıştır. Bu konferansta alınan ve TKP’nin temelini oluşturan karar ise Türk Sosyalist Komünistleri Teşkilatı’nın (TSKT) kurulması ve bu teşkilattan bir parti yaratma fikriydi. Türk Sosyalistleri Komünist Teşkilatları kurulmuş fakat Türkiye ve Avrupa’daki komünistlerin katılımının sağlanması için üç ay sonra yapılması kararlaştırılan konferans çeşitli sebeplerle yapılamamış, partinnin kuruluşuysa bu nedenle iki yıl gecikmeli olmuştu.

Konferans sırasında alınan kararla üç ay sonra tekrar toplantı yapması sonuca bağlanan teşkilat, bu toplantının yapılamaması ve bu süreçte teşkilatın programsız kalması üzerine Rus Komünistleri programı ile Sosyalist Rusya Anayasası’nı kabul etti. Alınan bu karar aynı zamanda Türkiye’de yapılacak devrim sırasında teşkilatın, Rusya Komünist Partisi’yle el ele hareket edeceğini de söylüyordu- ki hareket partileştiği sürece kadar Rusya Komünist Partisi’nin maddi desteğini almıştı.

Teşkilatın ilk şubeleri Kazan ve Rizan’da açılmıştı. Kazan, içindeki yoğun Türk nüfusu nedeniyle teşkilatın geleceği için önemli bir şehirdi. Örgütlenme çalışmalarını bizzat yürütmek için Kazan’da kalan Mustafa Suphi, bu aralıkta önce Kazan Teşkilat Heyetini oluşturdu, sonra da Türk askeri esirlerinden oluşacak Kızıl Bölüğü’nün, Kazan'da da kurulması çalışmalarını yönetti -ki bu bölük Sovyetlerde yaşanan iç savaş sırasında şehre yapılan hücumlar karşısında aktif rol oynamış, ölüler ve yaralılar vermişti.

1918 yılı, Sovyetlerin kontrolü altında bulunan azınlıklar, özellikle Müslümanlar için yapılan kongreler ve kurultaylarla geçmişti. Bunlardan biri 5 Kasım 1918 tarihinde başlayan Birinci Müslüman Komünistleri Kurultayı’ydı. Konferansa katılmak isteyen Mustafa Suphi ile yanındaki beş arkadaşı, dönemin Osmanlı Büyükelçisinin çıkardığı söylentiler-ki bu söylentiler Mustafa Suphi ve yanındakilerin komünist olmadıkları yönündeydi- nedeniyle ilk önce kabul edilmemiş ancak Mustafa Suphi’nin izin alarak yaptığı konuşma neticesinde delegeleri ikna etmiş ve konferansa katılmışlardı.

Yeni başlayan yılla Kırım’a giden Mustafa Suphi’nin iki amacı vardı. İlki, Kırım’da yaşayan Kırım Türkleri arasında propaganda faaliyetleri göstermekti. Çünkü Kırım ve Kırım’ın can alıcı noktası sayılabilecek Sivastapol şehri, Rusya’nın denizlere açılması için çok önemli bir üstü ve bu üsse sahip olmak için Bolşevikler ile Ukraynalılar arasında mücadeleler devam etmekteydi. İkinci amaç ise Kırım’ın Türkiye’ye yakın olmasının doğurduğu avantaj kullanılarak Türkiye’ye deniz yoluyla Yeni Dünya Gazetesi kupürleri ve Türk İşçi ve Köylü Komünist Teşkilatı imzalı bildiriler göndermekti. İki amacın da kısmen gerçekleştirildiği, propaganda çalışmalarının oluşturulan teşkilatla devam ettiği sırada, kimi kaynaklara göre deniz yoluyla Türkiye’ye geçme kararı alan ve bu sebeple Odesa’ya ilerleyen Mustafa Suphi, burada başlayan hücum nedeniyle Moskova’ya kaçtı.

Üçüncü Enternasyonal’in birinci kongresine Türkiye Komünist Teşkilatı delegesi olarak katılan Mustafa Suphi, konferansın bitimiyle Rus Komünist Partisi’nin 8. Kongresine de katıldı. Bu iki kongrenin ardından Suphi, Türkistan - İran yoluyla Anadolu’ya geçmeye karar verir ancak Hazar Denizi kıyılarının yolculuğa elverişli olmaması nedeniyle üç ay süreyle Taşkent’te kalır. Şehirde bulunduğu süre içersinde Yeni Dünya Gazetesi’ni çıkarmaya devam ederken aynı zamanda Doğu Komünist Teşkilatı içinde bir Türk Şubesi kurmuş ve başına geçmişti. Taşkent’te bulunduğu sırada tanıştığı İttihatçı Süleyman Sami –ki bazı kaynaklar Süleyman Sami’nin İttihatçı olduğunu Suphi’den gizlediğini söyler- daha sonra Türkiye Komünist Teşkilatı’nın Türkiye’de örgütlenmesi için büyük görevler üstlenecekti.

Bundan sonra Mustafa Suphi’nin ve TKP’nin hikayesi şekillenmeye başlayacaktı. Ama hangi TKP’nin? Çünkü o dönem Mustafa Suphi’nin Taşkent’ten sonraki durağı olan kentte yani Bakü’de zaten bir tane TKP adlı parti bulunmaktaydı. Bu parti, SSCB ile yakın ilişkiler kurarak Kurtuluş Savaşı sırasında onlardan destek alabilmek amacıyla 1919 sonunda veya 1920 başında TBMM tarafından kurdurulmuştu. Kurucuları ise Anadolu Hükümeti veya Kazım Karabekir tarafından gönderilmiş eski İttihatçılar ya da askerler idi. Mustafa Suphi mayıs sonunda geldiği Bakü’de, bu partiyle temasa geçti ve hatta partinin yayın organı olan Yeni Yol adlı gazetede kendisinin yazıları yayınlandı. Bu sürede, TKP’nin komünistlikle ilgisi olmadığını anlayan Mustafa Suphi, partiyi ele geçirmek için çalışmaya başladı. Eskileri tasfiye ederken çok akıllı bir politika izlerken partiyi tamamen ortadan kaldırmamış, parti üyeleri arasında kendi yanına çekebildikleri çekmiş, düşüncesi uyuşmayanları tasfiye etmiş, yani bir çeşit ayıklama yapmıştı. Bu ayıklamadan sonra yönetimi ele geçiren Mustafa Suphi, teşkilatlanma hareketlerine Bakü ve Kafkasya’da başlamış, daha sonra rotası Anadolu topraklarına doğru kaymıştı. Türkiye Komünist Teşkilatı’nın, Rusya Komünist Partisi’ne yazdığı bir raporda, 1920 yılının yazında İstanbul, Trabzon, Erzurum, Samsun, Ankara, Konya, Zonguldak, Tokat şehirlerine teşkilat propagandacılarının gönderildiği belirtilmiştir. Teşkilatın Türkiye’de yayılması için görev yapanlardan biri olan Salih Zeki’ye bu süreç içinde Trabzon, Erzurum, Sivas ve Ankara bölgeleri için vekalet verilmişti. Ancak bu vekalet yalnızca propaganda yapmak için değil, aynı zamanda eylül başında yapılması planlanan iki kongre için delege toplama amacı da güdüyordu. Bunlar, 1-7 Eylül 1920 tarihinde yapılacak Doğu Halkları Birinci Kongresi ve 10 Eylül 1920 tarihinde açılacak Türkiye Komünist Teşkilatı kongresiydi. Erzurum’dan sonra Trabzon’a geçen Salih Zeki, burada delege toplamak için çalışmalarda bulunmuştu. Yaptığı propaganda çalışmaları için Ankara bölgesine gönderilen Süleyman Sami ise Yeşil Ordu ve Hafi Komünist Partisi gibi örgütlerle bağlantıya geçmiş, bunların arasından delege toplamaya çalışmıştır. Zonguldak bölgesinde propaganda çalışmalarını yürütenler bu bölgede 250 kişiyi teşkilata üye ettiklerini Bakü’ye rapor ettiyseler de bu sayının gerçeği yansıtıp yansıtmadığı ortaya çıkamamıştır.

Anadolu’ya yapılan bir başka propaganda yöntemiyse Yeni Dünya Gazetesi’ydi. Gazete, Mustafa Suphi TKP yönetimini ele geçirdikten sonra Bakü’de yayın yapmaya başlamış, Şubat 1921’e kadar 19 sayı da bu kentte basılmıştı. Mustafa Suphi’nin verdiği bilgilere bakıldığında Gazetenin 4.000 adet basıldığı, bunların 2.000 adedinin Türkiye’ye, 1.000 adedinin Azerbaycan’a, 700 adetinin de Rusya ve İran’a gönderildiği, kalanının da depolarda saklandığı görülmektedir. Türkiye’ye gönderilen iki bin adet gazetenin propaganda aracı olarak kullanıldığı da gayet açıktır.

Buraya kadar TKP’nin 1. Kongre’sine kadar yaşanılan süreci ve Mustafa Suphi’nin hayatını özetlediğim yazı, iki sayılık bir dizinin ilk kısmıydı. Kongreyi, TKP’nin Anadolu’ya naklini ve şairin deyişiyle “göğsümüzde on beş yara açan” konuyu anlatacağım sonraki sayıda görüşmek üzere.

Kaynakça: Yavuz Aslan, Türkiye Komünist Fırkası'nın Kuruluşu ve Mustafa Suphi - Türkiye Komünistlerinin Rusya'da Teşkilâtlanması (1918-1921), Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1997.

Alpay Kabacalı, Türkiye’de Siyasal Cinayetler, Gürer Yayınları, İstanbul, 2007

İ.Bilen, Çetin Savaş, Konuk Yayınları, İstanbul, 1978

Ufuk Uras, Kurtuluş Savaşı'nda Sol, Altın Kitaplar , İstanbul, 2007

Distopya Edebiyatı (Karşılaştırma)

2010-04-28T14:05:00.001-07:00

Mutluluğun yüce bir yanı yoktur

Geçen sayıda, ütopyalarla ilgili yazısının giriş kısmında “Mütecessis” de distopyalara kısaca değinmişti. Hatırlayacağınız üzere anti-ütopik bu eserler ulaşılmak istenen o ideal toplumun tam tersi bir portreyi aslında oldukça da korkutucu bir temayla işler. “Olmayan, fakat arzulanan yerlerden” gittikçe uzaklaşmamıza inat günümüz toplumlarında distopik kehanetlerin birer birer gerçekleştiğini görmek ise durumun vahimliğini ortaya koymaktadır zaten. Yine de bu yazıda dikkatinizi çekmek istediğim ilk noktalardan biri ütopya ve distopyalar arasındaki çizginin aslında ne kadar belirsiz olduğu ve yüzeydeki tozları üfleyince elimizde aynı prensiplerin kaldığı gerçeği.

En başta genel bir portre çizmek istersek ütopya literatürü genellikle kolektif, mülksüz bir toplumdan bahsederken bunu artmış bir refah seviyesi, mükemmel bir işbölümü ve tam gönüllülük esasına dayandırarak yapar. Yani, tek tek bireylerin mutluluğunu sağlayan bir sistem yeterince mükemmel kabul edilir. Halbuki belirli rolleri oynayan özgür bireyler olarak insanların oluşturduğu topluluk aslında bir karınca kolonisine ne kadar yakındır ve genel kanının aksine, bu eserlerden çıkarılacak ders, toplum refahını, insanların memnunluğunu (!) arttırmaktan ziyade gerçek özgürlüğe ulaşmanın denemeye değer bir amaç olduğudur. Zira bu hataya düştüğümüzde, kurguladığımız ütopyanın aslında tam anlamıyla bir distopyaya dönüştüğünü anlarız. İşte bunun için de distopyaların genel özelliklerine değinip aradaki bağlantıyı kurmak; objektif bir bakış açısını, bağımsız bir sentezi yakalamanın tek yoludur.

Biz – Yevgeniy Zamyatin

Kişisel tecrübelerime dayanarak konuşuyorum ki yakın zamana kadar ulaşılması zor kitaplardan biriydi Biz, bu nedenle bu yazıda da geniş kitlelerce daha iyi bilinen distopya örneklerini irdelemeye karar verdim ki ortak özellikleri daha somut bir şekilde açıklayabileyim.

Fakat hepsinden önce Biz’e değinmek gerek, zira her şey onunla başladı.

Cesur Yeni Dünya (CYD) 1932’de, Orwell’ın eseri 1949’da ve Fahrenheit 451 ise ta 1953’de basılırken Zamyatin 1920 yılında Biz’i yazıp dört yıl içinde yayınlama cesaretini gösterdi.

Totaliter bir rejim altında isimlerin yerine kendilerine verilen sayılarla yaşayan insanların anlatıldığı Biz, aslında diğer distopyaların yolunu da boğucu atmosferiyle açıyordu. Bürokrasinin ve teknolojinin boyunduruğu altında “bizleştirilmiş” bir toplumu en radikal hatlarıyla incelerken Zamyatin, hapiste geçirdiği zamandan da yararlanmış olmalı. Kaldı ki kitabın havası- belki de türün örnekleri arasında ilk olmanın da verdiği etkiyle- en vurucu dokunuşlara sahip. Herkesin ortak bir amaç uğruna çalıştığı, tek bir doğrunun dışına çıkanların hain, yönetimin belirlediği dışında bir gelecek hayali olanların suçlu olduğu ve cinselliğin bir “mumsöndü” saati olarak yaşandığı bir toplum burada anlatılan. Kitabın, yazıldığı ülke olan Rusya’da ancak 1988 yılında yayınlanmasıysa içinde barındırdığı bu keskin uyarıların en net göstergesi olsa gerek.

Cesur Yeni Dünya – Aldous Huxley

Kimilerine göre bir çeviri yanlışı; “brave” kelimesi burada harika anlamını karşılıyor; üstelik karşımızdaki, o kadar da “yeni” bir dünya değil aslında.

Temelde her şey Henry Ford’un ilk olarak seri araba üretimine geçmesiyle başlıyor, “Lord” yerine “Ford” kullanılması bu yüzden ve aynı nedenden de yıllar FÖ-FS olarak adlandırılmış.

Tıpkı Ford’un fabrikasındaki üretim prensipleri gibi toplum mühendisliğinin de gelişmesiyle aile kurumunun ortadan kaldırılıp -sınıf farklarını yok etmek yerine - insanların bu ayrımı kabullenmelerini sağlayan bir şartlandırma sistemi daha bebeklerin doğumundan önce yürürlüğe konuyor. Her bireyin sınıfı, meziyetleri şişelerde belirlenirken herkes dünyaya geldikten sonra sınıfları ne olursa olsun bundan gurur ve mutluluk duyması için yetiştiriliyor. Bu açıdan bakıldığında uyuşturulmuş olsalar da toplumun her tabakasına yayılmış bir mutluluk dalgasından bahsedilebilir.

Cinsellik tamamen özgür bırakılmış... Teknolojinin imkanlarıyla tüm duyulara hitap eden sinemalar, orgazm etkisi yaratan sakızlar, tüketim hastalığı dışındaki hastalıklardan arınmış bir sağlık sistemi derken neredeyse sorunsuz bir sisteme; müthiş bir refaha ulaşılmış. Üstelik belki de en çarpıcı detay olan soma isimli uyuşturucunun etkisiyle de insanların tatlı gündüz düşlerine dalıp sanal tatillere çıkmaları günlük hayatın bir parçası haline geldiğinden buradaki “uygar” insanların durup ne yaptıklarını düşünecek bir zamanları yok. Ne de olsa mutlular, ne de olsa herkes birbiri için var ve ne de olsa hepsi “normal”.

1984 – George Orwell

SAVAŞ BARIŞTIR
ÖZGÜRLÜK KÖLELİKTİR
BİLGİSİZLİK KUVVETTİR

Diye yazar Okyanusya’nın bakanlıklarında, İngsos’u (Yenikonuş’ta İngiliz Sosyalizm’i demek..) açıklayan üç temel prensip de bunlardır zaten. Tek partinin mutlak hükümranlığı altında yaşayan ve çoğunluğunu acınası durumdaki proleteryanın oluşturduğu 1984 toplumunda, totaliterizmin tüm şiddetini görürüz. Aslında sosyalizm öz itibariyle bir geçiş evresi olarak proleterya diktatoryasını öngörse de Büyük Birader’in kurduğu düzen, Büyük Birader’in kendisi, gerçekte bu insanları korku egzersizleri ve sürekli bir düşman tehdidiyle uyanık tutmak yönünde bir sistemdir; insanlar uyumaya fırsat bulamadıklarından düşleyemezler, ne var ki hala bir geçiş evresinde olduklarından hatırlayabilirler yalnızca. Belirsiz bir geçmişi, eski bir tekerlemeyi, özgürlüğün ekşi tadını…

Ağır bir SSCB eleştirisi ilk bakışta göze çarpar; hatta Orwell’in bir CIA ajanı olduğu söylentileri de hala dolaşmakta, 1984’ün aslında kapitalizmin bayrağını sallayan bir propaganda aracı olduğu kulaktan kulağa yayılmaktadır. Ne var ki günümüzde bu parlak, kapitalist toplumların dahi kitapta çizilen portreye gittikçe yaklaşması akılda soru işaretleri bırakır. Öyle ki 1984’te insanlar sürekli olarak çift taraflı televizyonlar ve sokaklardaki alıcılarla izlenmektedir ve bilin bakalım bugün, yine hangi ülkede 14 kişiye bir güvenlik kamerası düşmekte?

1984’te insanların zihin hayatı Yenikonuş’un sınırlandırılmış dağarcığıyla basite indirgenmekte, yukarıda bahsettiğim türden önlemlerle de 24 saat boyunca kontrol edilmektedir. Üstelik Orwell’a göre bu sistem o kadar gelişmiştir ki aklınızdan geçen bir fikrin yüzünüze yansımasını bile okuyacak uzmanlar vardır. Ayrıca Çiftdüşün ile yaratılan kavram karmaşasıyla Barış Bakanlığı’nın savaş ile ilgili işlere bakması gibi çelişkiler yerini anlamsızlığa, daha da kötüsü boş vermişliğe bırakır. Sorgulayacak insan yoktur ve Büyük Birader isterse, 2+2 de elbette 5 edebilir. Ne de olsa- Mao’nun dediği gibi- en güzel şiirler, boş kağıda yazılacaktır!

Cesur Yeni Dünya vs. 1984

Ayn Rand’ın açıkça Biz’i taklit edip kendince bir çözüm getirdiği Anthem, kurgusunu çok zayıf bulduğum Fahrenheit 451 gibi diğer distopyaları bir kenara bırakıp Cesur Yeni Dünya ve 1984’e yoğunlaşmak istiyorum izninizle.

Şahsi kanaatime göre bu iki eserin arasındaki en açık fark Aldous Huxley’nin yönetilenlerin mazoşistliğine yaptığı vurguya karşılık 1984’te, yönetenlerin sadistliğinin öne çıkmasıdır ve bu anlamda incelediğimizde, Cesur Yeni Dünya bir hedonist için açıkça cennet iken Hitler’inse, Parti’nin başına geçmesi kendisini pek memnun edecektir.

Yine bu tespite bağlı olarak konuşursak 1984’te katı bir totaliterizmin sindirici politikasına rastlar, bir korku imparatorluğunun içine düşerken Cesur Yeni Dünya’da envai çeşit zevk ve enformasyon ile uyutulmuş yığınlarla karşılaşırız. Orwell çalışmasını, faşizmin neredeyse tüm özelliklerini gösteren bir rejimde basının, güvenlik güçlerinin, hatta insanların sahibi olan bir parti üstünden yürütür; insanlar parti, parti halktır. Eğer öyle bir şey varsa; insan doğasını, hümanist özü de şekillendiren bir yönetimdir bu; üstelik her şeyi onların iyiliği için yaptığına inandıracak kadar da laf yapar zehirli dili Sözde düşman olarak lanse edilen ülkelerin aralıksız saldırılarına dair sahte haberler insanları partiye ihtiyaçları olduğuna inandırmaya yeter. Sahip oldukları sefil yaşam koşullarına rağmen belirli dönemlerde Bolluk Bakanlığı’nın ülkenin şimdi ne kadar da iyi yönetildiğinde dair yayınladığı istatistikleri televizyondan dinlerken halk, gerçekleri göremez. Parti, o kadar planlıdır ki kitlelerin nefretini kendi yarattığı devrimci bir lidere yöneltir, onu besler; toplu katılımın zorunlu olduğu öfke seanslarıyla da insanların şiddet açlığını giderir. Bilirler ki Büyük Birader’in gözü üstlerindedir ve söz konusu partiyken gerisi teferruattır.

Cesur Yeni Dünya’yaysa kabaca bir distopya demek daha zor, Biz’le başlayan gelenek doğrultusunda baskıcı bir rejimin izlerine kitap boyunca rastlamıyoruz bile neredeyse; yöneten, gizli bir el daha doğrusu yalanlarını fısıldayan, görünmez bir ses var. Yukarıda da değindiğim gibi burada insanlar, şişelerinden çıktığı günden itibaren bireysel mutluluklarıyla uyutulmuş, memnuniyetleri için ikna edilip şartlandırılmış. Alfa, beta, epsilon gibi sınıflar doğumlarından önce belirlendiğinden bir şablon hayatı yaşamaktalar ve bundan da sonuna kadar gurur duyuyorlar; diğer sınıftakiler için kibirli bir alfa ya da aşağılık bir epsilon olsalar bile! Basit bir Üç S kuralı çıkartmak gerekirse “sınıf, soma, seks” üçgeni bu insanların tüm uğraşı. 1984’te devrimci gücü tetikleyecek bir unsur olarak görülen cinselliğin Huxley’nin gözünde en iyi uyuşturucu olması da yine yazarların görüş farklılıklarını yansıtan net ayrımlardan.

Bunlara ek olarak televizyonun iki kitapta da derin bir rol oynadığını görebiliriz. Yazıldığı yıla bakılınca CYD’de bu kadar çok sayıda, kişilerin emrine amade televizyonun bulunması yine Huxley’nin ileri görüşlülüğüne bağlanabilir belki. Benim burada değinmek istediğim noktaysa 1984’te kapatılması mümkün olmayan, üstelik bir gözetleme aracı olarak da kullanılan çift yönlü iletişim araçlarının yerine CYD’de eve gider gitmez alınan bir somayla birlikte açılan televizyonlar var. Gönüllü köleliğin zincirini boyunlarına, her gün kendi elleriyle takan insan psikolojisini burada da görüyoruz.

Tektipleştirme ve standardizasyonun iki kitaba da hakim tema olduğu aşikar. Yine benim fikrime göre 1984’te SSCB tarzında bir süreç anlatılırken Cesur Yeni Dünya, Amerikan tipi bireyciliğinin aslında ne kadar da “normal” olduğunu vurgulamakta. Yani günümüze vurursak vatanseverlik, serbest girişim, serbest piyasa, başarı ve statü gibi “bireyi” öne çıkaran muhafazakar Amerikan değerlerinin ortaya umulanın aksine bir “birey kalıbı” çıkarttığı söylenebilir; aslında iki kitabın ayrıldığı temel nokta da bu kalıbın dışında kalanlara uygulanan yaptırımlar. CYD’de böyle bir “sapmanın” olasılığı memnuniyet aracılığıyla neredeyse sıfıra yaklaştırılsa da Bernard gibi aykırıları yalıtmakla yetinen ve tüm sistemin farkında olan yöneticiler var. 1984’te ise sadakatinden en ufak şüphe duyulan insanların rahatlıkla götürülüp toplumdan tam anlamıyla silindiğini, en iyi ihtimalle de türlü işkenceler sonucunda işlemedikleri suçların itiraf ettirilip yeni ve hizmete hazır bireyler olarak tıpkı bir denek faresi gibi halkın içine geri bırakıldığını görürüz.

Son olarak bu kısımda edebi yönden bir değerlendirme yapmak istiyorum. İkisini de çeviri olarak okuduğum için özellikle üslup ile ilgili bir yargıya varmak istemesem de sanırım Huxley’nin de itiraf ettiği gibi CYD’de olaylar arası kopukluklara, karakterler üstünde bırakılan boşluklara daha sık rastlanırken 1984’ün daha çok soruya, daha yetkin bir tarzda cevap verdiği söylenebilir. Bunun yanında CYD’nin bilimsel ve sosyolojik konularda daha sağlam bir altyapıya sahipken 1984’ün, Biz’in anlattıklarını yeni –ve daha karanlık- bir fırında ısıtıp getirdiğini söylemek biraz iddialı bir yorum olsa da kabul edilebilir diye düşünüyorum.

SONUÇ

Böyle bir karşılaştırmanın sonunda, tüm yazıda vurgulamaya çalıştığım gibi 1984’te nefretin ve korkunun bizi esir edeceği, tüm gücü elinde tutan bir devletin rahatlıkla totaliterizme kayması olasılığına karşı tek umudun proleterya olduğu anlatılır – ne var ki kitabın acıklı sonunda proleteryanın hiçbir uyanışına rastlanmaz. CYD’deyse temelde soma olarak simgeleştirilmiş olansevdiğimiz, tutkunu olduğumuz küçük bağımlılıkların bizi düşünemeyecek bir hale getirip zombileştireceği vurgulanmakta. Gelişmemiş ülkelerde hala sansür, dinleme veya tek bir liderin abartılmış hakimiyeti (Hımmm…) görülse de SSCB’nin çökmesi, Çin’in dahi serbest ekonomiyi onaylamasıyla 1984’ün öngörülerinin şimdilik yanlış çıktığına inanıyorum. Biz, silahla ve yüksek bir denetimle susturulmadık; aksine internet gibi tatlı uyuşturucuların, diziler veya oyunlar gibi zararsız tutkuların, “ah, çok yalnızım” Prozac’ın getirdiği sessizlikte kaybolup karanlığa gömüldük. Kendimizi kalıplara sokmaya çalışıp başkalarını mutlu etmeye uğraşırken özgür irademizden vazgeçtik, tatmini “ütopik” refahın ve imkanların dünyasında aradık; öyle olsun. Kaldırdığımız toz ortalıktan çekilip kendi yaratı(ğı)mızla baş başa kaldığımızdaysa göreceğiz; tek yaptığımız tercihlerimizle, yıkımı inşa etmekti… - Uyuyan Adam

ARA SPOT

Bu iki eserin arasındaki en açık fark Aldous Huxley’nin yönetilenlerin mazoşistliğine yaptığı vurguya karşılık 1984’te yönetenlerin sadistliğinin öne çıkmasıdır.

KUTU

Alıntılarla Distopyalar

"Bilinçleninceye dek başkaldıramayacaklar, başkaldırmazlarsa da hiçbir zaman bilinçlenemeyecekler." (1984)

“Herkes, herkes içindir.” (CYD)

"Mutlu olmanın en garantili yolu bir başkasını mutlu etmektir." (CYD)

"Birey hissederse, topluluk sendeler." (CYD)

“Geçmişi denetleyen geleceği, şimdiyi kontrol eden geçmişi kontrol eder.” (1984)

Kavga (Şiir)

2010-04-28T14:01:00.001-07:00

Kavga

rapunzel saçlarını kazıtsın mesela
bakkal çocuklarının açık yarası
kabuk bağlamasın istiyorum bir de
tüm kan aksın,biriksin bir yerlerde,
üzerime yürüsün gece gündüz,yalnız
gece,gündüzleri yürüsün üzerime.

azotundan solusam yeter bana
sonra yeni yeni alışkanlık edindim
oturup sabaha kadar daireler çizsem
dudaklarından içeri,göğsünden yukarı.

ceketimi çıkarıp atıyorum köşeye.
unutuyorum köşeyi de ceketi de
sonra iyice soyunup hatırlayınca
oturuyorum köşeye çırılçıplak
ceketimi özleyene kadar,üşüyorum.
bir de uykuya dalıyorum kaskatı
sol yanıma dayanıyorum,tutuluyor
ama yine de sağ yanım
tüm gün nefret ediyor benden.

rapunzel sürekli azarlıyor beni
newtonun başına düşen elmayı
keline borçluyuz sanki.
sonra,ne onda ne bende gurur gezer tabi,
saatbaşı guguklu saatler gibi susuyoruz
kavgadan alnımız ak çıktık demek için
yüzümüzü günde iki kere boka buluyoruz.

parmaklarımı uygunsuz yakalıyorum,
çarşının en kalabalık en işlek yerinde
gömleğimin yakası nöbetçi mahkemede
şahitlik yaptığı için vuruluyor.
yolculuklar benzemez bir öncekine
buna benzer ihtar mektupları alıyorum
bir tane de ben yazıyorum kendime.

rapunzel üzgün olmasına üzgün de
kırmızı bir savaş halinde,ses tonuna
bir devrimin çığlığını gömüyorum,
sarıkamışı andırıyor biraz.

Sensiz - Sahil - Şey (Şiir)

2010-04-28T14:00:00.000-07:00

Sensiz
Sensiz hep bir şeyim eksik
Sensiz gözlerim ıslanmaz kederinden
Sensiz çarpsa da hain yüreğim
Sensiz dirilmez bu cansız beden

Sahil
Yalnız bir sahilde oturmuş
Tir tir titriyorum
İliklerime kadar
Bir yanım kalk git diyor
Diğer yanımı çoktan kapmış dalgalar
Zaten bir yere gittiğim de yok
Bu sahile hapsediyor beni hatıralar

Şey
Hayatın başka bir elbisesiyle uyanmıştım
Gözlerimi açmış, bir soluk almıştım
Sonra ayağa kalkmıştım, sıradanlığa dalmıştım
Eğlenmiştim, bir kahkaha atmıştım
Mutluydum, yaşayan her anın tadını çıkarıyordum
Ta ki güneş batmıştı, gün uykuya dalmıştı
Geçen güne bakmıştım, başını okşamıştım
Gece uyanmıştı, gündüz karanlığa saplanmıştı
Gözlerim yaşarmıştı, mutluluk ellerimden kaymıştı

Bir şey vardı, benden günümü çalmıştı
Kederim gözlerimden kaymıştı, ağlamıştım
Anlamaya çalışmıştım, her şeyi bırakmıştım
Hayallere dalmıştım, keder denizinde batmıştım
Kelimeler dudaklarımdan taşmıştı, bağırmıştım
Bir şey vardı, saklanmıştı, beni benden almıştı…

Tanıtım Metni

2010-03-03T09:17:00.000-08:00

Sessiz Dergi, İstanbul (Erkek) Lisesi’nde okuyan bir grup öğrencinin, okuldan bağımsız olarak çıkarttıkları bir yayındır. Basılı olarak dağıtılmasının yanında http://sessizdergi.blogspot.com/adresi üzerinden hem yazılara, hem de derginin .pdf haline ulaşılabilir.

“Sessiz kalmak, susmak demek değildir.” sloganı aslında yine derginin amacı ve yayıncılık anlayışını açıklayan en iyi cümledir, zira Sessiz Dergi’yi bilindik kalıplara sokmak yetersiz bir açıklama olabilir. Buna rağmen bir tanım yapılmak isteniyorsa, Sessiz Dergi, bir fanzindir; bu ruhla hazırlanır. Edebiyattan, felsefe ve tarihten bahsederken günümüz sorunlarından da uzak kalmamaya çalışır; geniş bir yelpazeye yayılmış konulara eğilmesinin nedeni de farklı düşünüş yöntemlerine, alternatif akımlara yer açmaktır. Aslında dergideki her bölüm otonom bir organ, her yazarın düşüncesi yalnızca kendisinin sorumlu olduğu bir beyanattır.

Bu yolda ilerlemeye çalışırken daha geniş bir kitleye hitap edebilmemiz için sizin de yardımınıza ihtiyacımız var. Blog adresimizi üye olduğunuz forumlarda, sosyal platformlarda paylaşmanız; tanıdıklarınızı böyle bir oluşumun varlığından haberdar etmeniz ya da en basitinden yazılara yorum bırakarak, canlı bir tartışma ortamı oluşturmanın yanında bize desteğinizi de göstermeniz, inanın tahmin edebileceğinizden çok daha büyük bit etki bırakacaktır.

Yeni sayılarda görüşmek üzere,
Sessiz Dergi ekibi

“Bir tavırdır; sorunlar, gerçekler karşısında susmamaktır Sessiz Dergi. 'Başlarken’ yazısında belirtildiği gibi felsefe yapmaktan, edebiyattan çekinmemek; sorumluluk alırken baskılara boyun eğmemektir. Bir duruşun sessiz olarak da ortaya koyulabileceğinin, pasif direniş ve bireysel farkındalığın, farklılıkların bizi ileriye taşıyacağının bilincinde olmaktır; tartışmanın, çatışmaların yeni yollar açacağını anlamak, anlatmaktır. Sonbaharda yere düşen yaprağı avucumuza alıp ona zihnimizdekileri fısıldamaktır; rüzgarın sözlerimizi nereye taşıyacağından çekinmeden; korkmadan, susmadan...”

İlk sayıda;

Politik bir felsefe olarak Walden Gölü’nden 2008 Yunanistan Olayları’na kadar Anarşizm Dosya Konusu,

Platon’un Devlet’i, More’un Ütopya’sı ve Camponella’nın Güneş Ülkesi üzerine karşılaştırmalı bir deneme,

Sesini tüm dünyaya duyuran bir hareket olarak Rosa Luxemburg ve Karl Liebknecht ışığında Spartakistler,

Tolkien evrenine mizah öğeleri ve tarihsel olgularla yeni bir bakış açışı kazandırmak için Orta Dünya’da Demokratik Açılım,

Bulabildiği her kaynaktan beslenen, ilerici bir tür olan Progressive Rock tarihine genel bir bakış,

Ve daha fazlası.

Bütün içerik için:
http://sessizdergi.blogspot.com/2010/03/icindekiler-say-1.html

Sessiz Dergi.pdf

2010-03-03T08:46:00.001-08:00

Rapidshare

Mediafire

Megafile

İçindekiler (Sayı #1)

2010-03-03T08:43:00.000-08:00

Beka (Deneme)

İşte Bu Halim (Şiir)

Şehrin Sokakları (Şiir)

Anarşizm (Dosya Konusu)

Üç Ütopya Üzerine Bir Deneme (Karşılaştırma)

Orta Dünya'da Demokratik Açılım (Deneme)

Spartakistler (İnceleme)

... (Deneme)

Var Olmayan Yağmurlar (Öykü)

Progressive Rock (Müzik)

Gece (Eleştiri)

Başlarken...

2010-03-03T08:38:00.000-08:00

BAŞLARKEN...

Bir eksiklik, bir boşluk vardı, uzun süredir gözümüze çarpan. Sınavlardaki başarıyı koruyorduk belki; izcilik gibi köklü faaliyetleri, Dirim ve Çığlık ile Kültür Haftası benzeri gelenekleri bir şekilde sürdürüyorduk. Sinema Kulübü, Tarih Projesi fedakarlıklarla da olsa yürütülürken bireysel insiyatifler MUN gibi çalışmaları muhafaza etmeye çalışıyordu.

Ama biz sadece var olanı korumaya çalışan; gelecek planlarından yalnızca ÖSS ile Abitur’u anlayan, geride duran, susan, yetinen bir grup sıradan öğrenci miydik? İstanbul (Erkek) Lisesi’ni buraya getiren yüksek not ortalamaları, ayrılırken akılımızda kalan bizden öncekilerin yaptığı atılımlar mıydı? Değiştik mi, makineleri tasarlamak için mühendis olma kaygısıyla soru çözerken farkında olmadan onlardan biri mi olduk, olacağız?

Bir ay gibi kısa bir sürede oluştu Sessiz Dergi, suya sabuna dokunmaktan korkmayan bir grup öğrencinin emekleriyle. Ne “felsefe yapmakla” aşağılandık, ne edebiyattan çekindik; gerçeklerden kaçmanın, apoletler ve yasaklarla apolitikleştirilmenin çözüm olmadığını biliyorduk. Sorunlar karşısında sinmeyeceğimizi biliyorduk; yakın tarihe, günümüze bakarken, gülmek ve dans etmek varken bir köşede susamayacağımızı biliyorduk.

Çoğu noktada birbirimizle dahi uyuşmuyoruz gerçi, her birimizin farklı bir hayat görüşü, ideolojisi var ve bu çeşitlilik, ortaya birbirinden bağımsız yazılar koymamızı sağlıyor. Bu dergiyi çıkartmamızdaki amaçlardan birisi de zaten bizim kendi aramızda yaptığımız tartışmaları biraz da sizlere yansıtmak, okul içindeki kültür ortamını canlandırmak. Ne var ki kendimizi okulla sınırlı tuttuğumuz da söylenemez, kaliteli bir iş çıkarttığımızı umarak dışarı açılma cüretini de gösteriyoruz.

Bu amaçla şiir, öykü, deneme gibi edebi ürünlerin yanında politik bir felsefe olarak anarşizme, tarihte iz bırakmış bir hareket olan Spartakistler’e ve üç büyük ütopyanın karşılaştırmasına da yer verdik. Röportaj ricamızı kırmayan Tunç “Turbo” Dindaş grafitinin algılanışındaki değişime değinerek sayfalarımızı renklendirdi, ayrıca mizahla karışık kimi denemelerin de tekdüzeliği kırdığını umuyoruz.

Bu noktadan sonra fikirlerimizi olabildiğince çok insanla paylaşmak, daha geniş bir kitleye ulaşabilmek için sizden de destek bekliyoruz; bu sessizlik, tek başımıza altından kalkabileceğimiz bir yük değil…

Sessiz Dergi

Beka (Deneme)

2010-03-03T08:37:00.001-08:00

B.K. öldü.

B.K. bir kazada can verdi.

B.K. İstanbul’da meydana gelen zincirleme bir kazada can verdi.

“17 yaşındaki B. K. İstanbul’da, E-5 Kara

yolu’nun Uzunçay mevkiinde meydana gelen zincirleme kazada can verdi. Annesi E.K. oğlunun ölümünden bölgede yaya üstgeçidi bulunmaması nedeniyle İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ni sorumlu tuttu…”

B…... K…

(1993-2010)

Kalbin durması. Beynin çalışmayı reddetmesi. Işıldayan hücreleriyle sinir sisteminden, yıllar boyu bir kere olsun teklemeyen kalbine; milyonlarca ke

re açılıp kapanmış göz kapaklarından kalemi gereğinden de sıkı tutmaktan yer yer eğrilmiş sol eline kadar – zincirleme bir işlev-yitirme vakası. Cansızlaşma. Taşlaşma, zamanla erime.

Ölmek ve onun süslü imparatorluğu.

Öte yandan, varlığımızın devamı için var olan onlarca tedbirden biri. İlahi göklerden gelen ceza niteliğinde bir tepki değil; kurtçukları, etobur bitkileri ve filleriyle biyolojik alemin yasalarından en önemlisi.

Evrimlerin olmazsa olmazı, devrimlerin çıkış noktası ve kararsızlıkların bereketli ovası.

***

Kahve, televizyonda güne merhaba haberleri, çocukların servislerinin susmak bilmez kornası, sabahlığı içinde bitkin ve umursamaz görünen eşi-

Takım elbise giymiş ciddi görünüşlü adamlar; yeşil, mavi, kahverengi kağıt parçaları; tek bir bacaklarının kalınlığı kafalarınınkinden büyük, alışılmıştan farklı bir tarzdaki üniformalarıyla daha genç adamlar ve fotoğrafı çekildikten sonra en yakın tuvalete girip az önce yediği yemeği kusmayı planlayan peri kızları: Sadece -ne kadar arttırılırsa arttırılsın asla yeterli gelmeyecek- maaşı yüzünden istifa etmediği işine gitmek üzere evden çıkmadan önce okuduğu gazetenin kendisini en çok ilgilendiren kısımları. Zincirleme bir kaza, can veren insanların arasındaki 6 aylık bebek ve 17 yaşındaki -oğluyla yaşıt- çocuk B.K.(1993-2010). 5 saniye süren göz atma sonucunda koca bir sayfadaki kaza ve cinayet haberlerinden çekip aldığı kelimeleri günün sonunda tamamen unutmuş olacak.

***

Bitki:

“B.K. 1993’te doğdu, 2010’da öldü.” Bir insandı ve öldü. Bir bitkiden ya da bir kaplumbağadan da bahsediyor olabilirdik. Onlar da ölebiliyor. B.K. da öyle öldü işte. Bir bitki gibi, yaşadı ve öldü.

Bitkiler takdir edilmeye ihtiyaç duymaz. Yesen de yemesen de -çürüyüp kurumazsa ya da hava, mevsim normallerinin dışında seyretmezse- meyvelerini vermeye devam eder. Meyvenin senin bahçenin sınırlarına düşmüş olması, şeklini ve tadını belirleyebileceğin anlamına gelmez. Ekşiyse ekşi olsun, o üretmeye devam eder. Geceleri, sinsi rüzgar ulu bir ağacın çarpık dallarının arasından geçip gövdesini hafif hafif sallandırdığında ürkersin; özellikle kışın, gecenin o soğuğunda senin varlığını onaylarcasına büyük gözlüklü buruşuk yüzünün ikamet ettiği kafasını sallaması sana öyle tanıdık, öyle samimi gelir ki... şaşarsın. Güneşli günlerde, bir araya gelmiş birkaç ağaç öyle güzel sallanır ki, sevdikleri bir şarkıya eşlik eden bir grup sıkı dost ya da güzelim bir yaz gününde ellerinde ince belli, yeşil çimenlere yayılmış geniş bir ailedir gördüğün. Büyümeye hep devam ederler. Konuşmaz, gülümsemez, varlığını umursamazlar ama ağlamaz, kızmaz, sıkılmazlar da.

Baykuş:

“B.K. (1993-2010), öldüğünde 17 yaşındaydı.” 1993’te annesinin içinden çıktı. Bir gün bile annesinin sözünden dışarı çıkamadı – çıktıysa da, annesi bunu öğrenemedi. Aralarında anlaşmazlık çıktığında bir kere bile katılmadığı bir şeye karşı çıkamadı. 17 yıl boyunca yaptığı gözlemleri yaşarmış gibi devam ettiği hayatına taklit taklit serpiştirdi. Bu kimseyi rahatsız etmedi, annesinin sözünden hiçbir zaman çıkmadı çünkü. Annesi her zaman her şeyin en doğrusunu bilirdi.

Okulda popüler değildi, olmayı da istememişti zaten. Bu konu hakkında da düşünmemeyi tercih ediyordu. Gerçekçi hayaller kurmayı gereksiz bulurdu, gün içinde kurduğu gelip geçici hayallerin az sayıdaki fikirlerini de etkilemesine izin vermezdi. Düzenli hayal kuranların hedef tahtasını hep en uzağa sapladıklarını gözlemlemişti ve ne kadar yaklaşırlarsa yaklaşsınlar, tahta minicik ayaklarıyla daha da uzağa koşturup dururdu. Zaten bizzat hayal kurmaktansa kuranları ve sinsi hedef tahtalarını gözlemlemek daha iyiydi.

Yaşadıklarıyla arasına mesafe koyar, gerektiğinde kalın bir duvar örerdi. Sorulara annesinin ve babasının öğrettiği gibi cevap verirdi. Hiç arkadaşının olmamasının çevresindekileri huylandıracağını bildiği için bir-iki yakın arkadaşı olurdu. Bu gösteri niteliğindeki samimiyet, düşünceler ve duygular etkisiyle değil, yakın sıralar ve adresler nedeniyle baş gösterirdi.

Balık:

“17 yaşındaki B.K.’nin tek istediği, belediyenin üst geçit yapmayı unuttuğu yoldan karşıya geçmekti. …” (İç acıtıcı müzik eşliğinde, ana haber bülteni)

Müzik dinlerken, yemek yerken ya da okuluyla ara sıra gittiği müzeleri gezerken hissettiklerinin depolanmasına, bir yığın oluşturup benliğini etkilemesine izin vermezdi. İçinde hiçbir şey kalmamacasına beynini ve kalbini silip süpürürdü – bir balığın kısa süre içinde hafızasını silmesi gibi. Bir şeyin tarihçesiyle ilgilenmek zor gelirdi, “nasıl”ı hesaba katmadan “O kadar zaman ayırsaydım ben de aynısını yapardım.” derdi kendine ve ıslık çalarak yolunda yürümeye devam ederdi. Kendini beğenmiş değildi, büyük korkusunun içinde yüzdüğü için neleri es geçtiğini göremezdi. Yaşama korkusu; sevme, sevilme, sevilmeme, üzülme ve perişan olma korkusu. Anlamama, gafil avlanma korkusu.

***

“Beynimin, kemiklerimin, beni sarmalayan damarlarımın ve bir sürü tuhaf organın bir araya gelerek oluşturduğu şeyin ben olduğunu görmek şaşırtıcı. Bazen, insan vücudunun yapısı ve anatomisi hakkında öğrendiğim hiçbir şeyin benim için geçerli olmadığını hissediyorum – kendimi insanüstü bir varlık addettiğim için değil bu. Bileğimi kesecek olsaydım akacak şeyin vitrinde sırıtan ve göz kırpan kıpkırmızı rugan ayakkabılar gibi göz alıcı olabileceğini aklım almıyor. Sol taraflarda bir yerde duran büyük kırmızı yün yumağından çekilmiş mat ipçikler olmalı akan.”

(Ezilen kol ve bacaklarından sızan bendeki, bizdeki kandandı – farkımız yokmuş B.K..)

Gece(Eleştiri)

2010-03-03T08:36:00.001-08:00

Kurtulunur, bunları yazmakla çıldırmaktan kurtulunur; okuyanın çıldırması pahasına da olsa.

Bu topraklardan çıkmış, burada yazılmış en karanlık romanlardan biri olabilir Gece; öyle ki yazarı Bilge Karasu, darbe döneminin atmosferini dışlanmış, yalnız kalmış karakterler üstünden anlatırken zaman, mekan ve kişilerle de ustaca oynamayı başarıyor. Hatta yazanın aynı zamanda karakter, hatta düzeltmen, hatta okur ve hatta metnin içinde metin üreten birisi olabildiği; kişiler arası ani geçişleri takip etmenin geceyi avuçlamaya, kumu elimizden kaçırmadan tutmaya benzediği kitapta her şey bir perdenin altında ilerliyor. Gecenin pelerini, tüm gizemleri barındırmaya yetecek kadar geniş, sırlarını saklamayı bilecek denli karanlık…

Gerçekte Sevinç diye biri var mı, hangi ayna kendimizi gösterecektir bize? Üç parçaya ayrılan değil herhalde, Gece yüzlerce, binlerce parçaya ayrılmış durumda. Güneş battıktan sonra gece iner diyoruz, fakat gerçekte gece ne zaman gelir ki, kime göre? Bir insan, bir gündüzcü kendisini daha ne kadar kandırabilir, inandırabilir gecenin hala inmediğine, bu kabul edilse bile işin sabahında, gecenin işçileri tarafından katledilenin bir kez daha kendisi olmayacağına? Okuru daha ne kadar oyalayabilirsin, oyunlarınla yolu ne denli uzatabilirsin; bana sorarsan bunun adı çamur atmaktır.

İzi kalmıyor yine de, ya da öyle bir yara açıyor ki yürekte başka bir kitaptan zevk almak, çıkmazlardan ibaret labirentte kaybolmak varken koşu bandında ilerlemeye çalışmak hiç de cazip gelmiyor artık. Bırakın yerinde saymayı, düz bir rota izleyen eserler dahi yavan gelmeye başlıyor gölgeler diyarına bir girdiğinizde; geleneksel tekniklerin, karakter çözümlemesi ya da yazar tanımlarının, alışılageldik tüm kalıp ve simgeselliğin dışında yol alıyoruz; yolumuzu yıldızlar, hatta dolunay bile aydınlatamaz artık, burada tek başımızayız.

Gündüzden kaçıyor Gece, onu anlamaya çalıştığımızda, kafamızda bir şeyler oturduğu anda bizden uzaklaşıyor. Farklı kılıklar, vücutlarda tekrar karşımıza çıkarken işin aslını gün yüzüne çıkmaktan koruyan en önemli unsur ise yaşayabilirmiş gibi görünen tek şey olan dili şüphesiz. Ve’ye pek rastlamıyoruz, tekrarlara ritmin doruk noktaları dışında pek başvurulmamış; atmosfer bezenirken sarmalı oluşturan; ne dediğini saklamayı bilen sözcükler olmuş. Yazarsa, yaratıcı olarak gücünün bilincinde; her şeyi bilmenin avantajını, hiçbir şey bilmediğini belli ederek ortaya koyuyor bir bakıma. Aynı zamanda da çoğuna göre dürüst, verdiği aralardan, yaptığı kaçamaklardan, başvurduğu söz oyunlarından bahsediyor okura; onu metnin – büyülü?- gerçekliğine daha bir sokuyor sanki.

Ve hepsine rağmen, karanlıktan yana umudumuzu koruyoruz; gecenin işçileri başaracak, sığınıklarda bir odaya doluşanlar da yaşamaya devam edemeyecek. Sonra karanlık gelecek, ardından tünelin sonunda bir ışık; yanı sıra O., Sevinç, Sevim, sağır bir sarışın çocuk; bir tek yüzde toplanmış olarak ve aynada tanıyamadığım ben, binlerce parça, artık ben de olmayan yüzbinlerce parça.

Ve gece gelecek…

Progressive Rock (Müzik)

2010-03-03T08:35:00.001-08:00

Popun son çıkan albümlerini zaten hepimiz öyle ya da böyle bir yerlerden duyduğumuz için gerçek müziğin asla güncelliğini yitirmeyen hatta her dinleyişte, her dinleyicide yeni bir tat bırakmasıyla sürekli kendini üreten bir sanat dalı olması niteliğini de baz alarak bu sayfalarda güncellik kaygısı gütmeden müzik dalları, gruplar ve sanatçılar, hatta daha spesifik olarak albümler hakkında yazacağım.

Klasikleşmiş dize-nakarat-solo tipi rock yapılarının dışına minimal müzik anlayışıyla çıkmak için çabalayan alternatif bir akım olarak progressive rock da bu özellikleriyle gayet uygun bir konu. İlerleyen sayılarda da bu yazıda ne yazık ki sadece isimlerini anabildiğim grupları tek tek masaya yatırmayı umuyorum.

Bilindiği üzere 60’ların sonlarına doğru caz bop devrinin ardından fusion’a geçiş yaparken rock müzikte de farklı tatlar arayan sanatçıların ortaya çıkarttığı sesler, yeni bir tür olarak progressive rock’un habercisiydi aslında. Bu yıllarda The Beatles veya The Who gibi grupların da deneysel çalışmaları vardı elbette; fakat türün belkemiğini oluşturacak Pink Floyd, Genesis, Jethro Tull, King Crimson gibi gruplar yeni yeni şekilleniyor ve beraberlerinde kendi arayışlarını da getiriyorlardı.

İngiltere’nin kasvetli havasından mıdır bilinmez, birbirlerinin çalışmalarını yakından takip eden pek çok grup Ada sahnelerinden çıktı. Bu oluşumların bazıları bünyesine caz tınılarını katmakta diretirken kimileri de folklorik müziğe yöneliyor, fakat kullandıkları yan enstrümanların çeşitliliğine rağmen neredeyse hiçbiri, bateri-gitar-bas-klavye dörtlüsünden vazgeçmiyordu. Flüt, saksafon, keman gibi aletleri rock müziğine yedirmedeki becerileriyse elbette bütün müzikseverleri büyülüyordu.

Deneyselliklerini ritim alanına da taşıyan sanatçılar belki de bu geleneği cazdan devralarak bir adım ileri taşıyor, eserlerine klasik 4/4’lük ölçünün yanına 5/4’lük, 7/8lik, 9/8lik gibi ritimleri katmaktan çekinmiyorlardı. Melodi alanında rock/blues müziğin temelini oluşturan pentatonik gamdan, klasikleşmiş akor dizilimlerinden uzak durarak kompleks modal yapılara, yerel tınılara yöneliyor; hatta King Crimson, Van der Graaf Generator gibi en cüretkar olanları tamamen rahatsız edici, ton dışı seslere başvuruyordu.

Sonuç, herkesi şaşırtan bir şeydi; aslına bakarsanız tüm bu çılgınlığın sonu gelmiyordu. İlk albümlerinde istedikleri kitleye ulaşamayan sanatçılar pes etmiyor, ancak çabaları duvara birer taş daha koymaya devam ediyordu. Yollarına orkestral bestelerle devam edenlerin yanında konsept albümlere ve daha önce duyulmamış cesurlukta sözlere imza atanlar, ‘68 atmosferinin şekillendirdiği, dönemi tanımlayan önemli bir unsurdu artık. Üstelik müzikleri dışında sahne şovlarında da egzotik kostümleri giyip görülmemiş dekorları zekice kullanarak deneysel öğelere önem vermeleri; Pink Floyd gibi kimilerinin seyirciyle arasına bir duvar kurup konserin sonunda bunu yıkması, ELP’nin oradan oraya piyano uçurması ve bunun gibi onlarca detay dönemin özgür ruhunu yakalamış genç kitlenin ağzını açık bırakıyordu.

70’lerin ortalarında grupların bazıları dağılmışken diğerleri olgun dönemlerine ulaşmışlardı; King Crimson ise kadrosunu durmadan değiştirip yeni sesler arayanlardandı. Artık hepsi en yetkin eserlerini verirken progressive rock İtalya’ya (Banco del Mutuo Soccorso, Premiata Forneria Marconi), Almanya’ya (Eloy) Kanada’ya (Rush) hatta Gürcistan’a (Dixie Dregs, açık konuşayım; hiç dinlemedim.) yayılmıştı.

80’lere geldiğimizdeyse kardeşlik bozulmuştu, zaten durmadan arayış halinde olan insanların aynı noktada kalmaları da beklenemezdi. Yes, Genesis, Camel gibi gruplar bile New Wave hatta disko elementlerine başvururken Styx ve Journey gibi daha yeni gruplar türün kaymağını listelerin zirvesinde kalarak yiyordu. Belki de “Domo Arigato” diyerek de kendi tarzlarında şükranlarını sunuyorlardı, kim bilir…

Günümüzde progressive rock onlarca alt dala bölünmüş durumda, yeni albümler genellikle metal ya da pop türlerinden geliyor; o dönemleri yaşayamamış bizlerse asla bitmeyecek bu süreçte durmadan yeni bir şeyler keşfediyoruz.

Miles Davis’in, Dizzy Gillespie’nin, Monk’un caz için yaptığını belki de bu gruplar rock için gerçekleştirdi. İki türün birbirine en yaklaştığı anlar da zaten bu sanatçıların takındığı progressive rock, fusion, jazz rock gibi avantgarde tavırlardı; nice virtüözün bıraktığı izleri takip- yeri geldiğinde de sanatsal bir hırsla tahrip- eden yeni müzisyenlerse hala orada bir yerde, bulunmayı bekliyor…